‘OKU KEI MALOHI PE ‘A E KOVI

Na‘e ‘iai ‘a e fo‘i Himi mei he Tohi Himi ‘a e Siasi Uesiliana Tau‘ataaina ‘o Tonga na‘e manako ai ‘a e ‘Eiki Palemia malolo ‘a Akilisi Pohiva pea na‘a ne fa‘a ngaue ‘aki ‘a e Himi ko ‘eni ke ne ue‘i ‘aki ‘a e loto ‘o e kakai ‘o hange nai ko hano fakaloloto‘i pe tohi tongi ki honau ‘atamai mo honau loto ke nau tui ke to e malohi ange ki he ngaahi kaveinga fakapolitikale na‘a ne taukave‘i.
Puipuitu’a ‘oe fo’i Himi:
Ko e Himi 621, Veesi uluaki.
‘Oku ai si‘a tangi he ‘u fonua kotoa, Ki ha taha mafi ke tokoni. ‘Oku kei fai ai pe ‘a e fakamo‘ulaloa, ‘Oku kei malohi pe ‘a e kovi. Ko e tangi e ‘a mamani, “ ‘Eiki! ‘Eiki! foki mei he langi! Fuoloa ‘emau nofo, ‘o talitali atu; ‘Afe nai te ke toe ha‘u?
Ko e fo‘i himi ko ‘eni ko e fa‘u mo fakafasi ‘e he tangata mei Pilitania ko Toketa ‘Ikani Molitoni pea ko ia na‘a ne fuofua fokotu‘u ‘a e ‘apiako Kolisi Ko Tupou ‘i Tonga ni ‘i he ta‘u 1866. Ne hoko hono fokotu‘u ‘o e Kolisi Ko Tupou he 1866 ko e fuofua Kolisi pe ‘apiako kuo fokotu‘u ‘ihe ngaahi tukui motu iiki he pasifiki.
‘I he vakai ki he fo‘i Himi ko ‘eni mei hono liliu mo fa‘u mei he lea fakapalangi ki he lea fakaTonga ‘a Dr.’Ikani Molitoni ‘oku ne hulu‘i mai kiate kitautolu kakai ‘o e fonua hange nai ia ko ha tangi ‘a e kakai ki he ‘Otua ke ne hifo mei he langi ‘o tokoni‘i kinautolu he kuo lahi ‘a ‘enau faingata‘a ‘ia ‘i he hulutu‘a ‘a e fai angahala mo e faikovi ‘a e kakai ‘o mamani. Ne hoko ‘a e fo‘i Himi ni ke manakoa ‘e he kakai ‘o hange ia kuo tukuaki‘i e kau taki he fonua ni, ‘a e Tu‘i mo e Hou’eiki ko kinautolu ‘oku tupunga mei ai ‘a e faingata‘a ‘ia ‘a e kakai ‘o e fonua.
Ngaue’aki ‘e Akilisi Pohiva ‘ae Fo’i Himi ke tafunaki’aki ‘ene Tui Fakapolitikale moe PTOA.
Ne ngaue ‘aki leva ‘e Akilisi Pohiva ‘a e fo‘i Himi ni ‘o fakahangahanga ki he Tu‘i mo e Hou‘eiki kae pehe kiate kinautolu ‘oku nau poupou ki he fale ‘o e Tu‘i. Ne hoko leva ‘a e fo‘i Himi ko ha fo‘i Himi tau ia ke ngaue‘aki ‘e he kakai pea ne ‘alu ke to e fu‘u manakoa ange ‘e he kakai koe‘uhi ko ‘enau poupou ki he ngaahi ngaue fakapolitikale ne taaukave‘i ‘e Akilisi Pohiva. Ka fai ha‘anau fakataha ‘a Akilisi mo hono kau poupou ki ha feitu‘u ko ‘enau ngaue‘aki ‘a e fo‘i Himi. Ne a‘u ki he ngaahi laka fakahaha ‘i he Hala Taufa‘ahau he fonua ni ne ngaue‘aki ‘a e fo‘i Himi ni pea ne hua pe ia ‘e he kakai pea nau hiva ‘o hange ‘oku fakaloto lahi ka kinautolu ‘a e hiva mo lue he hala.

Kaikehe ‘oku ‘iai ‘a e hoha‘a lahi ‘aupito ‘a e kakai ‘o e fonua koe‘uhi ko e ‘alu ke loloto mo to e kovi ange ‘a e ngaahi ngaue ko ia ‘oku fakahoko ‘i he ngaluope pe ‘initaneti. Kuo ‘asi mai ‘a e lahi e tau kapekape mo e femotumotuhi ‘i he vaha‘a ‘o e ngaahi famili Tonga tokolahi ‘o tatau pe ‘i he fakaloto fonua, ‘i Tonga ni kae pehe ki hotau kainga Tonga ‘oku nau si‘i nofo ‘o fakapaea holo ‘i muli. Kuo hoko leva ‘a e politiki ko ha tefito‘i palopalema lahi ki he nofo ‘a e ngaahi famili tokolahi.
Ko e tu‘unga ko ee ‘oku lolotonga hoko ki he fonua he taimi ni ko e ‘alu ke toe fakalalahi ange ‘a e felauaki ‘i he vaha‘a ‘o e kau poupou ke kei pukepuke hotau Tu‘i mo e Hou‘eiki mo honau tala tuku fakaholo kae pehe ki he kau poupou ka Akilisi pe PTOA, ke to‘o faka‘aufuli ‘a e mafai ‘o e Tu‘i pea ‘oua na‘a to e ‘iai ha tau Tu‘i ki he kaha‘u. Kuo a‘u ki he taupotu taha ‘a ‘ene kovi ‘i he va ‘o e kau poupou ‘o Akilisi mo hono famili kae pehe ki he kau poupou ki he Tu‘i ‘aki hano fakahoko ha ngaahi tau kapekape fakalilifu ‘i he mitia fakasosiale pea kuo hopo mai ai ‘a e fanau fefine ‘a Akilisi Pohiva ‘e toko tolu ‘o kau ‘i he ngaahi talanga he initaneti pe ngaluope.Ko e fakamuimui taha leva ‘eni ko ‘enau tau kapaekape fakalilifu ‘a e kau poupou ‘o Akilisi ‘iate kinautolu pe ‘o ‘ikai ha’anau teki mai ‘e taha ko e ha ‘a e sio atu ‘a e kakai.
Kaikehe, ‘oku tau fa‘a talanoa foki ki he ngaahi me‘a ‘oku ne malava ke ‘oua ‘e hoko ‘a e tolonga pe tu‘uloa ‘o ha me’a. Ko e tefito‘anga ‘a e ‘ikai ke malava ke tu‘uloa pe tolonga ha me‘a koe‘uhi pe ko e ‘ikai ke ‘iai ‘a e ‘elemeniti ‘o e mo‘oni mo e totonu. Ko e ‘Otua ‘oku ne toka ‘afio‘i ‘a e me‘a hono kotoa pe pea ko e me‘a ‘oku hoifua mo mokoi taha ki ai hono finangalo ko ha kakai ‘oku anga totonu kae ‘amo atu ‘a ‘enau ‘apasia ki he ‘Otua.
Takimu’a fanau Akilisi he Talanga’i e loi’ moe Leakovi’ he Intaneti:
‘Oku fakaloloma ‘a e talanoa ko ia ki hono ‘ave ‘o ‘etau fanau sipoti na‘e ‘i Siaina ki Pilitania koe‘uhi ko e mahaki faka‘auha ‘oku lolotonag to ‘i Siaina ‘a ee ‘oku ‘iloa ko e COVID 19. Ko hono tala ko ia ‘e he fanau ‘a Akilisi mo hono kau poupou tokua ko ‘enau ngaue ‘a hono alea‘i ke ‘ave ‘a ‘etau fanau sipoti mei Siaina ki Pilitania ko e taha pe ia ‘o ‘enau ngaahi fo‘i loi mo takihala‘i e kakai ‘o e fonua pea ‘oku nau pehe kapau na‘e ‘ikai kinautolu kau PTOA ne ‘ikai mei lava hono ‘ave ‘o ‘etau fanau sipoti mei Siaina ki Pilitania. Mou vakai ki he Himi ‘a Akilisi Pohiva kuo to e foki atu pe ki he‘ene fanau mo hono kau poupou ‘o mahino ‘oku kei malohi pe ‘a e kovi. Kuo tau ‘osi ‘ilo‘i mo me‘a‘i kotoa pe ‘e he Hou’eiki hotau fonua ni ko e alea ‘i he ngaahi me‘a pehe ni ‘oku fai pe ia mei he funga vaka ‘o e pule‘anga mei he levolo taupotu ki ‘olunga pea ‘oku ‘ikai ke kau noa’ia ai ha taha ‘o hange ko e taukave ‘a e kau poupou ‘o Akilisi kae tautefito ki he fu‘u fefine mata‘i fakailifia ko Tilila Schumacai pe ko hai ko aa hono hingoa mei ‘Amelika. ‘Oku fakalilifu ‘a ‘etau talanoa ki he kaveinga ko ‘eni he ‘oku lolotonga ‘a e ngaahi felauaki ‘i he kaveinga hono ‘ave ‘etau fanau sipoti mei Siaina ki Pilitania kuo ‘asi mai ‘a e fanau ia ‘a Akilisi ‘o kau ki he ngaahi talanga fakapolitikale he ngaluope pea kuo hiki to ai pe ki ‘olunga ‘a e taukapekape ‘i he ongo faha‘i fakatou‘osi. ‘Oku to e fakaloloma ange ko ‘enau tau kape pe kinautolu ‘iate kinautolu ‘o ‘ikai ke nau to e pehe mai ko e ha ‘a e me ‘a atu ‘a Hou’eiki mo e sio ‘a e kakai hotau fonua.
Mafuli atu fo’i Himi Valoki ‘a Akilisi ki he’ene Fanau moe Kau Memipa PTOA:
‘Oku mahu‘inga leva hono to‘omai ‘o e fo‘i Himi manako ‘o Akilisi Pohiva ke fakamahino ki he kau PTOA mo e kau poupou ‘o Akilisi kuo maliu,hanga atu pea tafoki atu pe ‘a e Himi ‘a Akilisi kiate kinautolu ko e fakamanatu ka kinautolu ‘oku kei malohi pe ‘a e kovi ‘i he‘enau ngaahi to‘onga mo‘ui mo ‘enau ngaahi angafai.Kuo ‘ikai ke kei hanga mai e Himi ia ki he fale ‘o e Tu‘i mo e Hou‘eiki mo honau kau poupou ka kuo to e tafoki atu pe ka kinautolu fanau ‘a Akilisi mo hono kau poupou koe‘uhi ‘oku kei malohi pe ‘a e kovi ‘iate kinautolu ‘i he‘enau ngaahi ngaue ‘a e loi,takihala‘i ‘o e kakai, ko hono fa‘u loi e ngaahi fakamatala ke tukuhifo ai ha taha, lau‘ikovi‘i mo kapekape‘i e fale ‘o e Tu‘i mo e Hou’eiki hotau ki‘i fonua ta‘e ‘iai ha‘anau kovi kuo fai mai ka kitautolu, ngaohi kovia ‘a e kakai ‘oku ‘ikai te nau tui fakapolitikale tatau mo kinautolu ‘aki hano fakafaingata‘a ‘ia‘i ‘a e ngaahi ngaue ‘oku nau fakahoko, pulusi ‘a e ngaahi fakamatala loi he‘enau falengaue ngaohi‘anga loi ka ko ‘enau nuipepa Kele’a pea mo e fu‘u lisi ‘oku kei to e lahi.
‘Oku tau fakatumutumu leva pe ko e lelei taha ‘eni ma‘a Tonga ‘o hange ko ‘enau taukave ‘oku fai mai kiate kitautolu.Ko honau mahaki tauhi ‘a e ‘afungi he na‘e ‘ikai te nau to e pehe mai ko hai ha taha he na‘a nau tala pe ‘e kinautolu ko kinautolu ‘a e lelei taha ka kuo tau fakamo‘oni‘i he ngaahi ‘aho ni “’oku kei malohi pe ‘a e kovi” meiate kinautolu ‘o matu‘aki kehe ‘aupito ia mei he ngaahi taukave ‘oku nau fakahoko mai ka kitautolu kakai ‘o e fonua.

‘Oku tau laau ‘ilo kotoa pe ki he ngaahi laka fakahaha na‘a tau kau ki ai ki hono feinga‘i ko ia ke lava ‘a e fakalelei fakapolitikale na‘a tau kau ki ai ke lava ‘o fakahoko he ta‘u 2009.
‘I he ngaahi laka lalahi na‘a ku kau ki ai na‘e hua ‘e he kakai ‘a e fo‘i himi ka ko e himi manako ia ‘o e ‘Eiki Palemia malolo Akilisi Pohiva.

Faka ‘apa ‘apa atu
Eliesa Fifita-Tufuenga/Kolomotu‘a

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *