LANGA ‘E HE POTO, HA’U ‘A E VALE ‘O LAIKI

Rev Dr Ma’afu’otu’itonga Palu
‘Api ko ‘Onemalama

1) Ko e ha ha me’a kuo fai ‘e ‘Akilisi mo ‘ene paati Temokalati ma’ae fonua? Talu e tu’u hotau fonua ni, ko Kolomotu’a ni, na’e tali ai ‘a e Lotu Kalisitiani. Talu e tu’uta ‘a e ongo tetea misinale, ‘a Sione Tomasi mo Haisione ‘i Hihifo ‘i Siulai 1826 mo e ‘ikai pe tui ha taha ia ki he’ena ngaue na’e fai. Na’e ta’elotu pe ‘a Ata ‘o a’u aipe ki he’ene pekia. Ko Kolomotu’a pe na’a ne tali e Lotu faka-Kalisitiani he funga Sia-ko-Veiongo. Pea iku ‘o lotu ai e fonua ni. Ka ko e ha me’a ‘oku tau poupou ai kia ‘Akilisi, ‘a e tangata ‘oku ha’u mo e Temokalati ta’elotu ke ne fakaaoao hotau fonua ni? Me’a ni, kuo ngali fakapoto e ta’elotu ia he ‘aho ni, hono tu’uaki mai ‘e he Temokalati ‘a ‘Akilisi, kuo tau afe ai ki ai Kolomotu’a?

Talu e tu’u hotau fonua ni, te’eki ai ha Palemia ‘e feinga ke ta’ofi e lotu hotau fonua ni. Ngata pe ‘ia ‘Akilisi, na’a ne fai e Tohi ‘o kole ki Siaina ke nau omi ‘o tokoni ki hono Pule’anga, ke ta’ofi e Lotu he ngaahi Ako’anga. Te tau iku ai kifee mo e fa’ahinga Temokalati ta’elotu ko eni ‘oku poupou ki ai hotau kakai ‘i Kolomotu’a? ‘Oku tau faka’amu koaa ke tau hangee ko ‘Amelika ha ‘aho? Ke ha’u ‘etau faanau ‘o fana noa’ia pe hotau kakai? Ko e ola ia ‘o e fa’ahinga Temokalati ta’elotu ko eni ‘oku tau poupou ki ai ‘i Kolomotu’a he ‘aho ni.

2) Ko e kamata’anga ‘o e Ako hotau fonua ni, na’e kamata mei he Sia-ko-Veiongo. Ko e ‘uluaki Ako’anga, na’e kamata ai ‘i Ma’asi 1828. Pea ako ai e kakai ‘o e Fonua ni. Pea ‘oku tau fakafeta’i he poupou ‘a e Fale ‘o Tubou ke ako’i hono kakai. ‘O faifai mai pea iku fokotu’u ‘a e Kolisi ko Tubou ‘i Maamaloa ‘o ako’i ai ‘etau ngaahi kui, ke nau ngaue’i hotau Fonua ni; ‘a e Pule’anga mo e Siasi. Pea ha’ele atu ‘a Taufa’ahau Tupou IV ‘o ma’u hono mata’itohi BA LLB he ‘Univesiti ‘o Sene, pea liuaki mai ‘o finangalo ke faka’ataa e faingamalie ako ki he kakai hono fonua. Pea ko e ‘aho ni, kuo hake’uta ‘a e ma’u mata’itohi ‘i hotau Fonua, ko e maa’imoa ola ‘a e Fale ‘o Tubou.

Sinoeme’a, ‘oku si’isi’i ha ngaahi fonua ‘i mamani, ‘oku ako’i ta’etotongi ‘a e to’utupu ‘o hono kakai, hangee ko Tonga ni. Ko ‘emau fetangutu’i ko eni ‘i muli ni, ‘oku mamafa ‘aupito ‘a e totongi ki hono ako’i ‘emau fanau he ngaahi Lautohi Pule’anga. Monu’ia ‘a Tonga, he ‘unuakifonua ‘a e Fale ‘o Tubou, ‘o ako’i hotau kakai. Pea ko ‘etau poto eni, ke tau feinga’i ke to’o e mafai na’a ne faka’ataa ke ako’i kitautolu ke ma’u e maama faka’atamai? Na’e o koaa ‘etau kau ma’u mata’itohi ko eni ‘i he Pule’anga ‘o ako ‘ifee? Me’a ni ko e ola eni ‘enau ako, ‘oku ‘ikai ke omi ‘o langahake e Fonua, ka ko e feinga ke to’o kotoa e mafai e Tu’i? Ko e ha ha lelei ‘e ma’u ai ‘e Fonua? Ko e ha lelei ‘e ma’u ai ‘e he kaha’u ‘o e Fonua ni? Kapau ‘oku ‘ikai lava ‘e ‘Akilisi mo ‘ene paati ‘o langahake hotau Fonua he taimi ni, ‘oku anga feefee ho’omou pehee, ‘oka toe ‘ange ha mafai ki ai, mo ‘ene paati te ne toki langa e fonua? Tonga e ‘ahake aa mu’a!

3) Ko e tu’unga ma’olunga ‘oku tu’u ai ‘a Tonga he ‘aho ni, ‘oka fakafehoanaki mo e ngaahi Fonua ‘o e Pasifiki, ko e maa’imoa ‘a e Fale ‘o Tubou. Kuo maama ‘uhila pe mei Nuku’alofa ‘o a’u ki Niutoua, pea ma’u’angavai pe mei Nuku’alofa ki Niutoua. Pehee foki ‘a e ma’u ‘e he toenga ‘o e ngaahi motu ‘o Tokelau, ‘a e faingamalie tatau. ‘Oku mahino ko e kakai ko eni ‘oku nau poupou kia ‘Akilisi, ko e kakai ‘oku te’eki ai ke nau folau atu ki ha taha e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki. Ke nau sio ai he faka’ofa ‘a e anga e nofo. Ko e ngaahi fonua lalahi hangee ko Vanuatu mo Papua Niukini, ko e Kolomu’a pe ‘oku maama ‘uhila mo e ma’u’anga vai, kae’uma’aa ‘a e halatanu. Ko e toenga ‘o e ngaahi kolo mo e ngaahi motu, ko e faka’ofa atu ‘a e ‘ikai ha ‘uhila, ‘ikai ha ma’u’anga vai, ‘ikai tanu e hala pule’anga. Ko e ngaahi Pule’anga ia na’e kamata fakatemokalati pe ‘enau founga pule’i.

Kuo u a’u atu ‘o siotonu ai pea u pehee, huanoa kapau na’e kamata Temokalati pe ‘a Tonga ni, ‘o ‘ikai hatau ha’a Tu’i, na’e ‘ofa ki hono kakai, ke nau langahake e fonua pea faka’ataa e kakai ‘o e fonua, ke nau o ‘o ako ke maama honau ‘atamai. He faka’uta ange ki he me’a ‘a ‘Akilisi mo ‘ene ki’i paati kuo fai ma’ae fonua. Talu ‘enau hu mo e kai pe ‘a ‘etau ki’i pa’anga tukuhau ke ‘osi, he ‘oku ta’epau e to’ufili hoko ia. Pea ko e me’a tatau ‘oku hoko he ngaahi Pule’anga temokalati ko eni ‘i he Pasifiki.

Kae talu mei he ta’u 1875 mo hono langahake ‘a e Fonua ni, ‘e he Fale ‘o Tubou. Taau ke tau fakafeta’i ai. Ko e ngaahi liukava lalahi ‘o e pule fakatu’i na’e tupu ia mei he ta’efievahevahe ‘e he ngaahi ha’a tu’i ‘a e koloa ‘o e fonua, mo e kakai ‘o e Fonua. Kae talunga hotau ki’i fonua ni, mo hono langa hake ‘e he Fale ‘o Tubou pea vahevahe e kelekele. Toki ha’u ni pe ‘a ‘Akilisi mo ‘ene Temokalati, ‘o fakaehaua pea maumau’i pea laiki atu e ngaahi me’a ne ‘osi langahake he ngaahi ta’u lahi ‘o e Kuohili. Mo’oni e lau, Langa ‘e he Poto, ha’u e Vale ‘o laiki. Ko e ha koaa e me’a ‘oku kuihi ai hotau kakai tautautefito kiate kitautolu ‘i Kolomotu’a, ‘o ‘ikai te tau lava ‘o sio ki he siokita ‘a ‘Akilisi mo ‘ene fiema’u mafai ke fakaaoao?

4) Ko e ha e fa’ahinga Temokalati ‘oku lau? Ko e fe’ia ‘a e Temokalati ‘a ‘Akilisi mo ‘ene paati? ‘Ikai ko e me’a pe ‘oku tau sio ki ai ko e fakaaoao pe mo e ‘ai’ainoa’ia ‘a ‘Akilisi. Kohai na’a ne fekau ke ‘alu ‘o langa e Paaka ‘i he Lingi’angaveve? Mahalo ko e fakataipe totonu pe ia ‘o hono Pule’anga. ‘Oku ha matamatalelei ‘i ‘olunga ka ko loto, ‘oku fonu he veve fakatu’utamaki kehekehe. ‘Oku toe fu’u e’a ange ‘a e fiema’u mafai ‘a e kau minisita, he ‘oku ‘ikai toe lava ha taha ‘o lea hake, ke fakafepaki’i a ‘Akilisi na’a tuli mei he Kapineti. Fakaloloma ko e he atu ai ‘a e kau ako ne ako’i he maa’imoa ‘a e Fale ‘o Tubou ‘i he Tongahai. Kuo to’o kotoa e ‘atamai o feilaulau’i ‘a e fakakaukau lelei, koe’uhi ko e mahu’inga ange ‘a e ki’i kakala ‘o e minisita. Ko e taha ‘o e ngaahi faka’ilonga lelei ‘o e Temokalati, ko e tau’ataina ‘a e ma’u’anga ongoongo. Kae talu e hu ‘a ‘Akilisi mo ‘enau fa’ao e Letio A3Z ‘o fakalele ‘e he kakai ‘oku ‘ikai te te ‘ilo pe ko ‘enau ha’u mei fe, pe na’a nau ako fakamafolalea ‘ifee. Kuo puli e ngaahi le’o angamaheni ‘o e Letio Tonga, koe’uhi ko e fakaaoao ko eni ‘a ‘Akilisi, ‘i he ‘ikai toe loto ia ke leakovi ha taha ki he’ene fakalele Pule’anga. Pea ko fe ‘ene fakalele Pule’anga? ‘Ikai ‘oku poto ange pe ia he fakaanga he fakalele pule’anga?

Telia na’a talakitu’a, ka ko e tu’u pe la mo e poupou, ke fakamahino, ko e me’a ‘oku hala, ‘oku hala ‘aupito pe ia. Pea ka ai ha me’a ‘oku lelei, pea ko e ngaahi me’a ia ke fakamalo’ia. Ko ‘eku lotu, ke tau ‘ahake Kolomotu’a mo Tonga he taimi ni. Ta’ofi kei taimi, ‘a e fa’ahinga fakaaoao fiema’u mafai ko eni. Pea ‘oku fiema’u ke tau fakatahataha kau Kolomotu’a, ‘o ‘oua ‘e ‘ai ke tokolahi ‘etau kau Kanititeiti ki he fili hoko, kae ‘ai pe ha tau toko taha, ke fili, ka tau ‘ange kotoa ki ai hotau le’o ke ‘alu mo ia. Ko ia, ‘oku ou kole atu, ‘oua ‘e Kanititeiti ‘i Kolomotu’a ‘oka ‘oku ke ‘ilo, te ke tamate fika pe. ‘Oku kei tokolahi pe hotau kakai lelei mo falala’anga ‘i he nofo fakakolo ke ‘alu ‘o ‘ave hotau le’o ki Falealea.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *