KO E HA ‘OKU FAINGATA‘A AI KA KITAUTOLU KAKAI ‘O E FONUA KE ‘OUA ‘E FAKAKAU ‘A E HINGOA ‘O ‘AKILISI ‘I HE‘ETAU NGAAHI TALANGA FAKAPOLITIKALE NEONGO KUO NE PEKIA?

‘Oku fa‘a fehu‘i mai kiate au pe ko e ha ‘oku ou fa‘a talanoa ai ka Akilisi kae ‘ikai ke u faka‘apa‘apa ki ai he kuo pekia? Ko e fehu‘i mahu‘inga pea ‘oku totonu ke ‘i ai hano tali.‘Oku ‘ikai te u lea kovi ki he tokotaha ni pe fai ha to‘onga ‘oku ta‘ehoa mo e anga e nofo ke makatu‘unga ai ha‘aku ‘ulungaanga ta‘e faka‘apa‘apa ki ai. ‘Oku ou faka‘amu ke mahino ki he kakai ‘o e fonua ‘a e mahu‘inga ke tau faka‘apa‘apa ki he ngaahi me‘a ‘oku mo‘oni mo totonu ‘i he‘etau faka‘apa‘apa ki ha ngaahi me‘a ‘oku ta‘emo‘oni mo ‘ikai ke totonu pe ko ha me‘a ‘oku ‘ikai ke fu‘u mahu‘inga fefe ki he anga ‘o ‘etau nofo. Ko e me‘a ko ee ‘oku hoko ki he kaveinga ni ko ha ngaahi fiema‘u pe ‘eni ia ‘a ha kakai ‘oku nau poupou ki he kulupu PTOA ke fai pe me‘a ia ‘oku nau loto ki ai ka he ‘ikai ke lava ia ke ta‘ofi ai ‘a ‘etau ngaue ‘aki ‘a e hingoa ‘o e tokotaha ni neongo kuo ne pekia.

‘E ‘ikai ‘aupito ko ha fakakaukau ‘oku fakapotopoto ke tuku hono ngaue‘aki ‘a e hingoa ‘o Akilisi ‘i he ngaahi talanga fakapolitikale koe‘uhi meimei ko e ngaahi kaveinga fakapolitikale lahi ‘i hotau fonua ni ‘oku tefito pe ia pe senita ki he tokotaha ni.Pea koe‘uhi kuo ui ia ko e helo mo e palofita ki he kakai ‘oku nau poupou ki he PTOA ‘e faingata‘a ‘aupito pe ia ke tau tukuange hingoa ko ‘eni ke ta‘e kau ki he‘etau ngaahi talanga fakapolitikale he kuo hisitolia ‘a e hingoa ia.

Kuo kamata ke talaki mai ‘e he fanau ‘a Akilisi mo hono famili kae pehe ki he kau poupou ‘i he uike kuo ‘osi ko e mate ‘a Akilisi tokua ‘oku kau ia he mate fakama‘ata. ‘Oku mou sio ki he‘enau nofonofo pe ‘o fakakaukau‘i ha me‘a ke fakakonahi ‘aki e ‘atamai ‘o e kakai ‘o ngaue ‘aki ‘a e hingoa ‘o Akilisi pea ke tau tui ange ka kinautolu? Ko e mate fakama‘ata foki ‘oku ‘uhinga ia ko e mate ‘a e kakai to‘a pea ko e kau ma‘oni‘oni. Ko ‘eku fehu‘i atu? Ne ma‘oni‘oni ‘a Akilisi pea ne toki mate ke makatu‘unga ai hano ui kuo mate fakama‘ata? Ko hai ‘oku ne ma‘u ‘a e mafai ke sivi ‘a e tokotaha ni pe ‘oku ma‘ono‘oni pe ‘ikai? Ko e maumau lahi ‘oku hoko ki hotau fonua he ngaue ‘a e tokotaha ni ‘i he meimei tapa kotoa pe. Ko ‘eni kuo tala ia kuo mate fakama‘ata. Koe‘uhinga ia ‘e ‘ikai ‘aupito ke fakapotopoto ke tukunoa‘i hono ngaue‘aki ‘a e hingoa ‘o Akilisi Pohiva koe‘uhi he ‘e ngauehala‘aki ia ‘e he kakai tautefito ki he‘ene fanau mo hono famili kae pehe ki hono ngaahi kaungame‘a ke kumi‘aki ha‘anau lelei fakafo‘ituitui ma‘a kinautolu.

Koe‘uhi kuo ofi ‘a e taimi ke fai ai ‘a e kemipeini ki he fili falealea 2021 na ‘a mo e taimi ni tautefito ki falealea kuo ‘osi kamata kemipeini ha kau fakafofonga ‘e lele pe kanititeiti ki he fili ka hoko. ‘E ‘ikai ke fea ki he kakai tokolahi he fonua ni ke nau faka‘apa‘apa kinautolu ki he sino ‘o e pekia Akilisi Pohiva, ‘o ‘ikai ke nau ngaue‘aki ‘a e hingoa ‘o Akilisi ki ha ngaahi talanga ‘e fai kae ngaue‘aki pe ia ‘e he‘ene fanau mo hono kau poupou kae pehe ki hono foha pea ‘e ui leva ia ko e ha? Tonu ke ui ia ko e ta‘e palanisi mo ‘ikai ke potupotu tatau ‘a e fakakaukau. Ko e tau‘ataaina ke te lea ki ha me‘a ‘oku mo‘oni ‘oku ‘ikai totonu ke toe ‘i ai hano fakangatangata he ko e feinga ko ee ke ta’ofi ‘e ‘a‘asili ‘ene ‘au ‘oho mai.Kuo hoko pea na‘e ‘osi hoko ‘a e sino ‘o Akilisi ko e sipinga ki he fonua pea kuo hisitolia hono hingoa pea ko e ha leva ha me‘a ‘e kovi ka fai ha talanga ki ai he ko e me‘a kuo ‘osi hoko ko e me‘a ia ‘oku mo‘oni taha.

Kuo ‘ai ‘eni ia ke hange te te ngaue popula pe ko ha fo‘i angahala ‘oku kovi taufua kapau te u lea ki he huafa ‘o Akilisi. Hange ‘eni ia ‘e ‘ikai te u hu ki Hevani pe ko ha fo‘i angahala mamafa ‘aupito kapau te tau lea mo talanga pea fakakau hake ai ‘a e hingoa ‘o Akilisi. Tapui kitautolu ia ke ‘oua te tau lea ki he Huafa ‘o Akilisi kae ngofua pe lea ia ‘a e kau poupou ‘o e PTOA. Ko e fehu‘i leva ‘oku ‘omai ka kitautolu kakai ‘o e fonua he lolotonga ni pe ‘oku uesia ‘a ‘etau tau‘ataaina ke lea he fa’ahinga fakakaukau ‘a e kakai ongongata‘a pehe ni? Koe‘uhi ‘e fili ‘a e foha ‘o Akilisi pea te ne ngaue‘aki ‘a e hingoa ‘o ‘ene tamai ke tohoaki‘i ‘aki ‘a e kakai koe‘uhi ko hono manakoa pea kuopau ke hoko ‘a e fo‘i me‘a ia ko ‘eni. ‘Oku ongo fakaloloma ka kitautolu kakai ‘o e fonua ko ‘enau feinga ko ee ke pukepuke ‘a e tuku fakaholo ‘o e tu‘unga Palemia ka kinautolu famili Pohiva ka ‘oku ‘ikai foki ke natula pehe ‘etau samena ‘a kitautolu. Sai- Ko e ‘uhinga tefito ‘oku nau fiema‘u ai ‘a e ngaahi me‘a ni ‘uluaki he ko e mafai ‘oku oo fakataha ma‘u pe mo e koloa (pa‘anga) pea ko hono ua ke to‘o ‘a e mafai ‘o e Tu‘i kae fetongi ‘e kinautolu famili ‘o Akilisi Pohiva. Ko e ha leva ‘a e taumu’a ‘a Siaosi Pohiva? Hoko atu e visone ‘a ‘ene Tamai. Ko e ha leva ‘a e visone ‘a ‘ene Tamai. Ke to ‘o e mafai ‘o e Tu‘i. ‘Aia leva ko hono fo‘i mo’oni ‘oku nau ngaue‘aki ‘a e kakai ki he fiema‘u pe ia ‘a kinautolu kae ‘ikai ko e lelei fakalukufua ‘a e kakai. ‘Oku hao nai ‘eni mei he siokita? ‘A e sio pe kita ki he lelei ‘a kita kae ha leva ‘a e toenga ia ‘o e kakai? Te nau fefe leva kinautolu ‘a e kakai?

Ko e natula totonu mo e fatongia ‘o e tokotaha politikale ke tefito mo nofo ma‘u ‘a ‘ene ngaahi ngaue ki he kakai. Ko e uho ia mo e tefito ‘a e ngaue ‘a e tokotaha politikale hange ko hono foaki ‘e Siaosi Tupou 1 ‘a e tau‘ataaina ki hono kakai he ‘aho 4 ‘o Sune 1862. Mei ai leva kuopau ke ne tokoni‘i ‘a e kakai ‘i he ngaahi founga kehekehe ‘o fakatatau mo e ngaahi fiema‘u ‘a e kakai. Ko e ngaue ko ee ‘a Akilisi neongo ne lau ‘e he kakai tokolahi ko e helo makatu‘unga he‘ene ngaahi ngaue ka na‘e ‘ikai ke toe ‘i ai ha taha ia ‘e lave ai ngata pe ‘i hono famili mo ‘ene fanau. Na‘e ‘ikai ko ha taha ia ‘oku fie foaki ha‘ane koloa pe ko ha‘ane me‘a ke mole ki ha taha pea ‘oku lahi hono ngaahi fakamo‘oni. Kaikehe koe‘uhinga ia ‘oku faingata‘a ai ke tuku ‘o ‘oua ‘e fakakau ‘a e hingoa ‘o Akilisi ‘i he ngaahi talanga he ‘oku tefito pea aka ‘a e ngaahi ngaue fakapolitikale lahi kiate ia pea ‘e fiema‘u ke veteveteki lelei ‘a e ngaahi fakapona ko ‘eni pea ke fai ha‘atau vakai ki ai he ‘oku lahi ange ‘a ‘ene hu‘atamaki ‘i he‘ene hu‘amelie pea ke hoko ko ha sipinga kiate kitautolu ‘i he kaha‘u.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *