Ko e Fatongia ‘o e Komiuniti Siaina ‘i Tonga ‘i he Vā ‘o Siana mo Tonga

Polokalama Ki He Uike Hono 7 

Tokotaha Faka‘eke‘eke: Hangē pē ko ia ‘oku tau lau‘ilo ki ai, ko e komiuniti Siaina ‘i Tonga ko e kulupu lahi taha ia ‘o e kakai muli ‘oku nau nofo ‘i Tonga ni, pea ‘oku ‘i ai honau fatongia mahu‘inga ki he mo‘ui ‘a e kakai Tonga mo e vā fakakaume‘a ‘o Siaina mo Tonga mo ‘ena fengāue‘aki. ‘Amapasitoa Cao, kātaki mu‘a ka ke fakamatala nounou ange ki he tu‘unga ‘oku ‘i ai e komiuniti Siaina ‘i Tonga ni ?

‘Amapasitoa: Ko e vā fakakaume‘a he vaha‘a ‘o e kakai Siaina mo e kakai Tonga ‘oku lava pe ke fakatotolo ki he ta‘u ‘e 150 kuo hili. Ko e fuofua kau Siaina ne nau omai ki Tongá ni ke kamata ha‘anau pisinisi heni ko ‘enau omi mei he feitu‘u ko Fujian. ‘I he 980 tupu, na‘e toe omi ai ha kakai mei Fujian ke fakaava ha‘anau supamaketi mo ha‘anau ngaahi kautaha fefakatau‘aki. Na‘e a‘u pe ‘o toko 100 ‘a e kau Siaina ne nau ‘i Tonga ni ‘i he 1998, ‘a ia ko e ta‘u ia na‘e fokotu‘u ai ‘a e vā fakatipilōmētika ‘o Siaina mo Tonga. ‘I he 2006, ne a‘u honau tokolahi ‘o toko 500. ‘I he lolotongá ni, kuo a‘u ‘o toko 2,000 ‘a e kau Siaina ‘i Tongá ni, pea ko e toko 200 ai kuo nau hoko ko e kau tangata‘i fonua Tonga pea kuo laka hake he toko 12 ‘o kinautolu kuo nau mali Tonga.

‘Oku fakalele ‘e he kau Siaina ‘i Tonga ‘a e ngaahi supamaketi, ngaahi falekoloa, ngaahi hōtele, fale kai, mo e ngaahi ngōue‘anga. ‘Oku nau ngāue mālohi mo fakatōkilalo, pea ‘ikai ngata pe he‘enau tokoni ki he fakalakalaka faka‘ekonōmika mo e fakasōsiale ‘a Tonga ni, ka ‘oku nau ‘omai e ngaahi faingamālie ki Tongá ni. ‘O hangē kó eni, ko e ngaahi ngōue‘anga ‘a e kau Siaina ‘oku ma‘u ai ‘a e kalasi fo‘i‘akau kehekehe mo e ngaahi vesitāpolo kehekehe ‘i he ‘aho kotoa pe ‘aki ‘a e totongi ‘oku faka‘ātu‘i.

‘A ia ‘oku ou pehe, ko e pisinisi ko ia ‘a e komiuniti Siaina ‘i Tongá ni ‘oku vāofi ‘aupito ia mo e ngaahi fāmili Tonga. Ko e kau Siaina ‘oku nau nofo mo ngāue ‘i Tongá ni ‘oku nau fiefia. ‘Oku nau pehē pē ko Tonga ni ‘ahonau ‘api.

Koe to‘utupu mei Siaina mo Tonga ‘i hono katoanga‘i ‘a e ta‘u 20 ‘o e vē fakatipilōmētika ‘o Siaina mo Tonga ‘i he 2018.

Tokotaha Faka‘eke‘eke: Na‘a ke toki lave foki ki he komiuniti Siaina ‘i Tonga ni, pea ‘oku ou lava pe ‘o sio ki he ngaahi me‘a kuo fai ‘e he komiuniti Siaina ma‘a Tonga he ngaahi ta‘u kuo hili, pea ‘oku fiema‘u ‘e he kakai ke nau ‘ilo pē na‘e fēfē ‘a e hoko ‘a e kau Siaina ko e konga kinautolu ‘o e sosaieti Tonga. Kātaki mu‘a ‘o me‘a ange ki ai.

‘Amapasitoa:‘Io ‘oku mo‘oni ‘aupito ‘a e lau ko ia ko e komiuniti Siaina kuo nau hoko pe ko e konga ‘o e sosaieti Tonga. Talu ‘a e ha‘u ‘a e kau Siaina ‘o nofo mai ki homou fonua faka‘ofo‘ofa, mo ‘enau feinga ke nau kau atu ki he sosaieti Tonga. Kuo u tui kuo ke ‘osi sio pē ki he ngaahi fōlouti ‘a e komiuniti Siaina ‘i he ngaahi laka ‘oku fai he ta‘u kotoa ‘i hono kātoanga‘i ‘o e ‘aho fakahifo ‘o e Tama Tu‘i.

‘Oku mateuteu ma‘u pe ‘a e komiuniti Siaina ‘i Tongá ni ke tokoni ki he kakai Tonga ke toe lelei ange ‘enau mo‘ui. Fakatātā ‘aki pē eni, ko e ta‘u kotoa pē ‘i he taimi ‘oku fa‘a fakahoko ai ‘a e fesitīvolo fakafonua ‘a Siaina, ‘oku fokotu‘utu‘u ‘e he komiuniti Siaina ha ngaahi kātoanga fakalata. ‘Oku nau loto ke vahevahe ‘enau fiefia mo e kakai Tonga pea fakahāhā atu honau ‘ulungāanga fakafonua ki he kakai Tonga.

Ko e Kautaha ‘a Guangdong ‘i Tonga ‘oku nau kātoanga‘i ‘a e Fesitīvolo ‘o e Fai Lau ‘a e ‘Akau ‘aki ha tau‘olunga laione FakaSiaina.

‘I he 2014, na‘e taa‘i ai ‘a Ha‘apai ‘e saikoloni Ian pea na‘e lahi ‘aupito ‘a e faingata‘a‘ia faka‘ekonōmika. Na‘e fakahaa‘i ‘e he komiuniti Siaina ‘enau fie kaungā māmahi mo e kakai ‘o Ha‘apai ‘aki ‘enau foaki ha me‘akai mo e vai fe‘unga hono mahu‘inga mo e $40,000 ke tokoni ki he kakai ne uēsia ‘enau mo‘ui.

Ko e foaki ‘e he komiuniti Siaina ‘i Ha‘apai ‘a e me‘akai mo e vai ki he kakai ‘o Ha‘apai.

‘I he‘etau fehangahangai mo e mahaki faka‘auha, na‘e hanga ai ‘e he komiuniti Siaina ‘i Tonga ni ‘o tokoni‘i ‘a e kakai Tonga ‘i he ngaahi founga kehekekehe pe. Na‘e foaki atu ai ‘e he komiuniti Siaina ‘a e pa‘anga ‘e 250,000 pea moe ngaahi tokoni kehe ki he Pule‘anga Tonga mo e ngaahi komiuniti kehe pē fe‘unga mo e pa‘anga ‘e 20,000.

Mr.Yu Zhu’ai, Pālesiteni ‘o e Kautaha ‘a e kau Siaina ‘i Tonga, ‘i he‘ene foaki atu ‘a e tokoni ki he Palēmia ‘o Tonga Faifekau Toketā Pohiva Tu‘I‘onetoa, ke tokoni ki hono tau‘i ‘o e Covid-19.

Pea pehē foki ‘a e faka‘apa‘apa ‘a e komiuniti Siaina ki he tui fakalotu. ‘Oku nau foaki ki he ngaahi siasi ‘i Tonga talu pe ‘enau fuofua kamata ‘enau pisinisi ‘i Tonga ni. ‘Oku nau tui ko e siasi ko e konga ta‘e fiemamotu ia ‘o e ‘ulungaanga ‘o e kakai Tonga. Kuo ‘osi kau atu e kau Siaina ia ‘e ni‘ihi ki he lotu ‘a e kakai Tonga. Kuo ‘osi hoko e kau Siaina ‘e toko 50 tupu ko e kau Kalisitiane ‘i Tonga ni. Ko e ngāue ko ia kuo fakahoko ‘e he kakai Siaina ki he siasi ‘oku nau hoko ai pe ko e konga ‘o e ‘ulungāanga fakaTonga.

Tokotaha Faka‘eke‘eke: ‘Amapasitoa Cao, na‘a ke toki ‘omai eni ha fakamatala faka‘ofo‘ofa ‘o e hoko ‘a e komiuniti Siaina ko e taha pe mo e kakai Tonga. Ka ‘oku pehe ‘e he ni‘ihi ia, kuo omi e kau Siaina ia ‘o fa‘ao e pisinisi na‘a nau fai, pea mo to‘o mo e ngaahi ngāue na‘a nau fai pea nau fakahū pe ‘enau pa‘anga ki Siaina. Ko e ha ha’o me‘a ki heni ?

‘Amapasitoa: ‘Oku ‘ikai ke mo‘oni ‘a e lau ko eni. Ko e anga ko ia ‘o e fokotu‘utu‘u ko ia ‘o e māketi ‘i Tonga ni ko e ola fakanatula pe ia ‘o ‘etau fe‘auhi ‘oku fai he māketi. ‘Oku ou fie lave ki he poini ‘e tolu:

‘Uluaki, ko e ngaahi falekoloa mo e kautaha Siaina kuo nau fakatupu ha ngaahi ngāue ma‘ae kau Tonga. Kuo ‘i ai eni ‘a e toko 1,000 Tonga kuo nau ngāue ‘i he ngaahi falekoloa mo e kautaha Siaina. Na‘e te‘eki tuku ki tu‘a ‘e ha Siana ‘ene kau ngāue koe‘uhi ke malu‘i pe ‘a e ma‘u‘anga mo‘ui ‘a e kau Tonga ‘oku nau fakangāue‘i, neongo kuo ta‘u taha eni ‘a ‘etau fe‘ao mai mo e fakatokanga ki he mahaki faka‘auha. ‘Oku tui e kakai Siaina ‘oku tatau pe ‘a e kakai Tonga mo e tokotaha kotoa pē he feinga ke nau lava ‘o tau‘i ‘a e Covid-19 pea kuopau ai ke tau fetokoni‘aki lolotonga e fu‘u taimi faingata‘a kó eni.

Ua, ko e ngaahi pisinisi ‘a e komiuniti Siaina kuo ne hanga ‘o ‘ohake ‘a e fakalakalaka faka‘ekonōmika mo e fakasōsiale ‘a Tonga. Ko e ngaahi falekoloa Siaina, palepale me‘akai mo e ngaahi kautaha kuo fakalahi atu ki he ngaahi me‘a kehe. ‘Oku lelei ange ‘enau koloa, mo ‘enau talitali kakai pea toe faka‘ātu‘i ‘a e totongi ‘o e koloa ki he kakai Tonga. Ko e pisinisi ‘oku fai ‘e he kau Siaina ‘i Tonga ko e ngaahi me‘a ia ‘oku ‘ikai lava e kakai Tonga ‘o fai pē te nau fie fai. Ka ‘oku ako e kau Tonga mei he kau Siaina ‘a e founga fai ‘o e pisinisi. Hangē pe ko ‘eku lau he ngaahi faka‘eke‘eke na‘e toki ‘osi, ‘i he ta‘u ‘e 20 kuo hili, na‘e toko si‘i ‘a e ngaahi famili Tonga na‘a nau tō ‘a e vesitāpolo lanumata, ka ‘i he ‘i heni ‘a e kau Siaina, kuo faka‘ohovale ‘a e liliu e me‘a kotoa, he kuo tokolahi e ngaahi fāmili Tonga kuo nau ako hono tō e vesitāpolo mei he ngaahi ngōue ‘a e kau Siaina ‘i Tonga ni mo e ngaahi poloseki tokoni fakatekinikale ‘a e kau Siaina ‘i he ngōue. Kuo taufetuku mai ‘e he ngaahi faama Siaina ‘a e vesitapolo lanumata kehekehe ki he māketi, ‘o ‘ikai ngata pe ‘ene tokoni ke hiki hake ‘a e tu‘unga e mo‘ui ‘a e ngaahi fāmili Tonga, ka ‘oku tokoni foki ki he kakai Tonga ke nau ma‘u me‘atokoni mo‘ui lelei pea mo fakapapau‘i ‘oku malu e me‘atokoni ma‘a Tonga. Ko e ola eni ‘oku lelei ki he ongo matakali fakatolōua.

Tolu, kuo lahi e ngaahi me‘a ‘oku fai ‘e he komiuniti Siaina ke tauhi ‘aki honau vā ki he kaha‘u mo e kakai Tonga. ‘Oku ‘i ai e lea ‘a e kau Siaina ‘oku pehē, ‘oku lelei ange ke te vahevahe ‘ete fiefia ‘i he‘ete fiefia tokotaha. ‘Oku fiefia ma‘u pe ‘a e komiuniti Siaina ke nau tokoni ki he kakai ‘o Tonga. Ko e taimi Kilisimasi kotoa pē ‘oku foaki ai ‘e he kau Siaina ‘enau me‘akai mo e ngaahi fiema‘u kehe ki he ngaahi kaungā‘api mo e ngaahi komiuniti. ‘I he ta‘u kuo ‘osi na‘e fakahā ai ‘e he kau Siaina ‘enau fie tokoni ki he kau Tonga ‘oku uēsia ‘enau mo‘ui ‘e he Covid-19. Na‘a nau foaki ‘a e me‘akai lahi, vala mo e ngaahi fiema‘u kehekehe. ‘Oku ‘ikai keu lava ‘o ‘oatu ‘a e fika totonu ‘o e kakai mo e ngaahi ngāue kuo nau fai, koe‘uhi ko e kakai Siaina ko eni ‘oku ‘ikai ke nau loto ke fakahā honau ngaahi hingoa.

‘I he fakanounou, ‘oku feinga ‘a e lelei taha ‘o e komiuniti Siaina ke nau hoko ko e konga ‘o Tonga koe‘uhi pe ko ‘enau fie anga fakakaume‘a mo e ‘ofa mo‘oni ki he fonua ko eni.

Tokotaha Faka‘eke‘eke: ‘Oku lelei ange eni ‘eku mahino‘i ‘a e komiuniti Siaina ‘i Tonga ni. ‘Amapasitoa, ko e ha nai ha me‘a te ke fie me‘a ‘aki kiate kinautolu ‘i he polokalama ni ?

‘Amapasitoa:
Ki he komiuniti Siaina, ‘oku ou fiema‘u ke mou ‘ilo ko kimoutolu ko e matapā sio‘ata kimoutolu ki he vā fakakaume‘a ‘o Siaina mo Tonga. ‘Oku ou ongo‘i ‘aupito ho‘omou ngaahi feinga ke fakalakalaka ‘a e vā ‘o Siaina mo Tonga ‘i he tafa‘aki kehekehe, tautautefito ‘i hono tau‘i ‘o e Covid-19. ‘Oku hanga ‘e ho‘omou ngaahi feinga, ‘o ‘omai ‘a e vā fakakaume‘a ‘o Tonga mo Siaina ke toe vāofi ange.

‘Oku tokanga‘i ma‘u pe ‘e he ‘Ofisi Faka‘Amapasitoa ‘o Siaina ‘i Tonga kimoutolu mo mālu‘i ho‘omou totonu fakalao. ‘I he taimi tatau pe, ‘oku ou ‘amanaki ‘oku mou muimui ki he ngaahi lao ‘a Tonga, faka‘apa‘apa‘i ‘a e ngaahi ‘ulungāanga ‘o e kakai Tonga, angalelei ki he kakai Tonga pea fakakakato homou ngaahi fatongia fakasōsiale mo fakakau atu kimoutolu ki he sōsaieti Tonga, ke hokohoko atu ‘a e tokoni ‘a e komiuniti Siaina mo e kakai Tonga ki he vā fakakaume‘a mo e fengāue‘aki ‘a Siaina mo Tonga pea ke ‘aonga foki kiate kinautolu.

                                                 Mālō ‘aupito.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *