KO E HA NAI HA ME’A ‘E LAVA KE VAHEVAHE ‘E SIAINA ‘I HE’ENE TAUKEI KI HONO FAKASI’ISI’I ‘O E TU’UNGA MASIVA ‘O TONGA?

POLOKALAMA UIKE HONO 8

MC:
Tangata‘eiki ‘Amipasitoa, na‘a ke me‘a ki hono tau‘i mo hono fakafepaki‘i ‘e Siaina ‘a e masivá ‘i he ‘eta polokalama kimu‘á. Ko Siainá ko e fonua kakai tokolahi ‘a ia ‘oku a‘u hono tokolahí ki he 1.4 piliona, ka na‘a ne hakeaki‘i ‘a e laui miliona ‘o e kakai mei he tu‘unga masivesivá ‘i ha taimi nounou. Ko hono fēau ‘o e tu‘unga masiva, ko e taha pē ia ha fetulituli ki ha mo‘ui ‘oku toe lelei ange. ‘E lelei ‘aupito kapau ‘e lava ke ke toe me‘a makehe mu‘a ki he kaveingá ni he ‘eta polokalama he uiké ni. Ko e taukei ‘a Siaina ki hono feau e tu‘unga masiva ‘e lava pe ‘o vahevahe ‘e he kainga Tongá.

‘Amapasitoa:

Mālō Katalina. ‘Oku ou kole pe keu hufanga he fakatapu kae ‘ataa ke u ‘oatu ha ngaahi tali ki he kaveinga ‘oku ke tokanga mai ki ai ‘i he uiké ni.

Ko e kakai kotoapē ‘o māmani ‘oku nau faka‘amu ki ha tu‘unga ‘o e mo‘uí ‘oku lelei. Ka ‘oku faingata‘a ki he kakai tokolahi tautau tefito ki he ngaahi kolo ki ‘uta, ke nau tātaki kinautolu ki ha túunga ‘o e mo‘uí ‘oku lelei ange ‘o fakatefito ‘i he‘enau ‘uhinga pē ‘anautolu. ‘Oku nau nofo masivesiva he ko e nofo masivesiva ‘oku matamata ko e fo‘i ‘ulungāanga fakamāmani, ‘a ia ‘oku ‘ikai mālava ke solova tokua. Ka kuo mālava ia ‘e Siaina ke nau tā ha sipinga ki māmani, ko e masivá ‘oku lava pē ia ke solova. ‘I he taimí ni, ‘oku ‘ikai ha tokotaha ‘i Siaina ‘oku fu‘u masiva faka‘aufuli, ko e fu‘u mana lahi ia ki ha fonua ‘oku a‘u hono tokolahí ki he 1.4 piliona.

Koe tefito‘i me‘a mahu‘inga ki he lavame‘a ‘a Siaina, ‘oku makatu‘unga ia ‘i hono ‘ātakai fakafonua, muimui ki he lao ki hono fakasi‘isi‘i e nofo māsiva, fokotu‘u ha ngaahi founga ngāue fefeka ki he tu‘utu‘u ni nḡaué mo hono fakahokó, fakamaama ha halafononga ki hono fakasi‘isi‘i e māsiva, pea fokotu‘u ha fa‘ahinga fakakaukau ‘oku ‘ulungāanga FakaSiaina ke fakafepaki‘i ‘aki e māsiva. Ko e ngaahi taukei ‘a Siaina ki hono fēau e nofo masivá, ‘e lava pē ke fakamā‘opo‘opo ‘o ui ko e mata‘itohi D ‘e 5 (5Ds):

Ko e ‘uluaki D(ko e determination) ‘a ia ‘oku tuhu ia ki ha founga taki ‘oku te loto‘aki pea ‘oku te vilitaki ke ikuna e taumu‘a. Ko Siainá ko e fonua lahi pea ‘oku faingata‘a ‘a e ngāue ke fēau ‘a e māsivá. Kapau he‘ikai ke ‘i ai ha founga taki ‘oku ne loto‘aki e ngāue ko eni, he‘ikai malava ha me‘a. Ka neongo ia, ko e taumu‘a ‘o e fēau e masivá: ke malava ‘o ‘oange ha mo‘ui ‘oku toe leleiange ma‘ae kakai. Ko ia ‘oku totonu ki he foungatakí, ke ne faifatongia ki he kakaí, ‘aki hono loto mo‘oni mo e kōtoa hono ivi, pea vilitaki pē ki mu‘a kae‘oua leva ke a‘usia e taumu‘á.

‘I hono tātaki ‘e he ngaahi fakakaukau ko ení, ‘oku ‘uluaki fakamu‘omu‘a ma‘u ai pē ‘a e kakaí ‘e he Paati Kominiusi ‘a Siaina, pea mo e Pule‘anga Siaina, tūtui ki he lelei fakalūkufuá, pea fofotu‘utu‘u ke hokohoko lelei ‘a e ngaahi polokalama ki hono fēau ‘o e māsivá, pea ke hoko ia ko e taha ‘o ‘enau ngaahi ‘asenita mā‘olunga taha. Ko e ngaahi fā‘unga faka-paatí mo e pule‘angá ‘i he ngaahi lēvelo kotoapē ‘oku nau fakahaa‘i ‘e nau taki fefeka, mafai faka-potungāue, fakakautaha, fakahokonḡaue fefeka, pea ke nau kau fakataha ‘i hono ngāue‘i e ngaahi lelei faka-politikale ‘o e Sōsiolisimi Faka-Siaina ki hono fakafehokotaki e ngaahi ivi ngāue, ke fakakakato ‘a e ngaahi ngāue fakafonua.

‘Oku ngāue ‘aonga ‘aki ‘e he Paati ‘a e tu‘unga mo‘ui fiemālie ‘a e kakaí, ke sivi ‘aki e ola ‘o e ngāue ki hono fēau ‘o e tu‘unga māsiva, pea fengāue‘aki mo e ngaahi naunau kōtoa ke tokangaekina ‘a e ngaahi fiema‘u vivili ‘a e kakai, pea ke fokotu‘u mo ha founga ngāue ke ne fakafepaki‘i e masivá ‘aki ‘a e kau kōtoa ki ai ‘a e sosaietí. ‘E lava pē ke u pehee ko e tu‘u fakataha ‘a e kakaí mo fakatahataha‘i honau iví ‘i he founga fakataki, kuo ne ‘omai ai ‘a e tefito‘i makatu‘unga ke ne holoki pe fakasi‘isi‘i ‘a e ngaahi tefito ‘o e palopālema ‘o e nofo māsivá.

Ko e D hono uá (ko e Detail blueprint), pe ko e fakaikiiki ‘o e pālani. ‘Oku ‘osi ‘ilo pē ‘e Siaina kapau he‘ikai ke ‘i ai ha mape folau, ‘e lava pē ke mole ngōfua pē ha taha ‘i tahi. Ko ia ai ‘oku mahu‘inga ke fai ha tokanga ki he pālani ngāue, pea kuo ‘osi fai e tokanga ki he ngaahi taumu‘a pālani lōloa, lotoloto, mo e pālani nounou. Kuo ‘osi faka‘aonga‘i ‘e Siaina ‘a e pālani fakafonua ki hono fēau ‘o e māsiva, kuo ‘osi fa‘u e pālani fakaloto fonua ‘o ngāue‘aki ‘i he ngaahi lēvolo kotoapē mo e ngaahi polokalama tokoni ‘oku fakatefito ki he ngaahi ‘api nofo‘anga kehekehe. Ko e fo‘i fakaofiofi ko iá, ‘oku ‘ikai ngata pē he‘ene fakapapau‘i ‘a e hokohoko atu ‘a e pālani ngāue, ka ‘oku ongo‘i malu ai ‘a e kakai, pea ‘okú ne toe fakalakalaka ai ‘a e ongo‘i ‘e he pule‘angá ‘oku fai honau fatongia fakahokongāué. Ko ia ko e palani fakaikiiki lōloá ko e me‘atau mahu‘inga ia ki Siaina ke lava lelei hono fakatokanga‘i ‘o ‘ene palōmesi “ke ‘oua na‘a li‘ekina ha taha” ‘i he feinga ke fēau e māsivá.

Ko e D hono tolu, ko e (development orientation) ‘a ia ‘oku tuhu eni ki he fakaangaanga ‘o e fakalakalaka. Kuo fakamo‘oni‘i ko e “to‘o toto” ke fēau ‘aki e māsiva,‘oku ‘ikai ko ha founga ia ke ngāue‘aki. ‘Oku ‘uhinga eni ko e fakalakalaka fakafo‘ituituí ko e kī ia ki he palopālema ‘o e māsivá ka ‘oku ‘ikai ko e tufa me‘akai mo e tufa pa‘anga. Ko ia ai, na‘e fakatahataha‘i ‘e Siaina ‘a e fēau ‘o e māsiva mo e ngaahi feinga ke fakalakalaka ‘a e mafaí mo e potó, hiki hake kinautolu mei he māsiva ‘i he mo‘ui mo e ‘atamai, ke lava ‘o faka‘ai‘ai ho nau loto ke nau fakaangaanga ki ha fakalelei ‘o e founga fakalakalaka. Na‘e ngāue ‘aki ‘e Siaina ha founga mālohi ke liliu‘aki ‘a e ‘amanaki ‘a e kakaí ki ha mo‘ui ‘oku toe lelei ange, ‘o ngāue‘aki ha fakakaukau mālohi ke nau tafoki fua mei he mo‘ui māsiva, tātaki kinautolu ke lava ‘o māto‘o mei he māsiva, ‘aki e liliu ‘e nau mo‘ui ‘o fou ‘i he vilitaki kimu‘a, fakapotopoto pea mo e ngāue mālohi.

Ko e D hono fā ko e (databased governance) ‘a ia ‘oku tuhu eni ki he malu ‘a hono tānaki ‘o e ngaahi fakamatala. Ko e tonu ‘a e fēau ‘o e māsivá ‘oku makatu‘unga ia he tonu ‘a e ma‘u‘anga fakamatala. Na‘e fakahoko ‘e Siaina hano fakafaikehekehe‘i tonu ‘a hono tokanga‘i ‘o e tāketi ke fēau e māsiva, pea mo hono tufa e koloa he ngaahi feitu‘u kehekehe, ke fakapapau‘i na‘e ngāue lelei‘aki ‘a e ngaahi koloa ‘i he feitu‘u totonu ki he kakai totonu. ‘Oku tokanga makehe ‘a Siaina ki he mahu‘inga hono fakalakalaka ‘o e ma‘u‘anga fakamatala lālahi pea mo e ‘ekonōmika fakatekinolosia, pea mo hono fakamamafa‘i ‘oku totonu ke tau fakatahā‘i ‘a hono māpule‘i lelei ‘a e ngaahi fakamatalá, ‘aki ha founga mo ha polokalama ngāue ki hono fēau e māsiva, pea fokotu‘u ha ma‘u‘anga fakamatala fakafonua ki he fēau ‘o e māsiva. Ko e ma‘u‘anga tānaki fakamatala ko iá te ne lekooti totonu ‘a e kakai masivesiva ‘i he ngaahi feitu‘u kehekehe, ngaahi fa‘ahinga kehekehe ‘o e māsivá mo hono ‘uhingá. ‘Okú ne tokoni fakatekinikale ki he pule‘anga, ke ne tā ha sīpinga mo ha fa‘ahinga solova‘anga tonu ki he fēau ‘o e māsiva.

Ko e D hono 5 ko e (decentralized delivery) ‘a ia ‘oku tuhu eni ki hono fakamovetevete ‘o e mafai, pule‘i mo e founga ngāue ki hono fakapapau‘i ‘oku tufaki e ngaahi tu‘utu‘uni ngāue ke a‘u ki he kakai. Ko e mālohi e founga fakahoko fatongia ‘a Siaina ki he ngaahi tu‘utu‘uni ngāue ke fēau e māsiva, ‘oku makatu‘unga ia he natula fakamovetevete‘i ‘o e fa‘unga pule lelei ‘o e fonua. Na‘e ohi mai ‘e Siaina ‘a e founga fakakomipiuta ke ne feinga‘i ha fa‘ahinga ‘ilo ke ne faka‘uhinga‘i ha fakamatala ‘i ha founga lelei ‘i he ‘ene feinga ke feau e māsiva, pea ne ‘omai mo ha faka‘uhinga māsila mo tokangaekina, lolotonga hono fakahoko ‘o e ngaahi founga ngāue. Fekau‘aki mo e ngaahi founga fakahoko ngāue, na‘e hanga ‘e he pule‘anga, ‘o mape‘i ha ngaahi tefito‘i vīsone, mo hono fakahoko e ngaahi ngāue‘anga māheni na‘e fakahoko lelei ia he ngaahi lēvolo fakalotofonua ‘o fakatatau ki he ‘ulungāanga ‘o e feitu‘u fakalotofonua ko ia. Ko e fa‘ahinga founga pule fakamovetevete ni na‘e makatu‘unga ia ‘i hono ngāue‘i mo‘oni mo fefeka, ‘a ia na‘e malava ai ke ‘ai a Siaina ke ne ikuna ‘o hao mei he tauhele ‘o e masiva.

Ko ha taukei ‘a Siaina ke fakahā ki hotau kāinga Tongá ‘oku pehee ni, ko e fonua kōtoa pē ‘oku ‘i ai ‘ene fa‘ahinga to‘onga mo‘ui fakafonua, pea ko e tu‘unga ‘o e māsiva ‘oku kehekehe mei he fonua ki he fonua. Ko e ngaahi mo‘oni kuo fakamo‘oni‘i ko e masiva ‘ango‘ango ‘oku lava ke sōlova ia ‘i ha fonua ‘oku tokolahi taha hono kakai ‘i māmani. ‘E lava pē ke soōlova e tu‘unga māsiva ‘i he ngaahi fonua iiki, hāngē ko Tongá, ‘i he founga ‘oku totonu mo mālohi ke fakahoko.

MC: Faka‘ofo‘ofa e fakamā‘opo‘opó. ‘Oku ou tui tatau mo e feitu‘u na, ko e aka ‘o e tupu‘anga ‘o e māsiva ‘oku kehekehe mei he fonua koē ki he fonua koē. Ka ko e taukei ‘a Siaina ‘i hono fēau e māsivá kuo ne tuku mai ai ha fakalotolahi ki he kakai Tonga ke kumi ha founga lelei ki ha mo‘ui ‘oku toe leleiange. ‘Amapasitoa, ‘oku ke mea‘i ha fa‘ahinga sīpinga ‘o ha kolo ‘i Siaina pe ko ha vāhenga ‘e hoko ko e fa‘ifa‘itaki‘anga ki Tonga?

‘Amapasitoa:

Ko e sīpinga ko e founga mahu‘inga ia ke tau ako mei ha taukei ‘a ha taha ki hono fēau e tu‘unga ‘o e māsivá. ‘Oku ou fakakaukau ke fakaafe‘i ha kakai Tonga ke nau folau ki Siaina ‘o mamata tonu ki he ngaahi feitu‘u ‘oku hoko ko e tā sīpinga ia ki he feau e tu‘unga masivá hili ‘a e māhaki faka‘auha ko ia ko e COVID-19 pea foki mo e ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘angá ki he anga māheni. Ka ki he ‘ahó ni, teu lava pe ke vahevahe atu ha tā sīpinga ‘e ngali tokoni ki hoku ngaahi kaungāme‘a ‘i Tongá ni.

‘I he uike ua kuo hili, na‘e fetu‘utaki ai hoku ‘ōfisi ki he Komisoni Fakamafolalea Tonga, pea na‘a nau loto ke tuku atu ‘a e filimi lekooti fakamatala ‘oku ui ko e “Fakamā‘ala‘ala ki he Māsiva” ‘i he ‘enau polokalama TV. ‘Oku miniti ‘e 50 hono fuoloa ‘o e filimi ko eni, ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi talanoa lelei ki hono fēau ‘o e tu‘unga ‘o e māsiva pea mo e ngaahi sīpinga ‘e lava pē ke faka‘aonga‘i ‘i Tonga ni. Ka ko e ‘uluaki me‘a ‘oku ha‘u ki hoku ‘atamaí ko e talanoa ‘a e Tangata‘eiki ko Chen,

Ko e Tangata‘eiki ko Chen ko e Tamai ia ki he fānau ‘e toko 5. ‘Oku nofo ‘i he vāhenga ko Lingao, ‘i he Vahe Fonua ko Hainan. Ko e Vahefonua ko ia ko Hainan ko e motu ‘a ia ‘okú na kāinga ofi ‘aupito mo Tongá ni he ‘oku tu‘u ia ki he fakatonga ‘o Siaina, pea ‘oku ‘ea māfana. Ko Lingao ‘oku tokoto ‘i he tonga hihifo ‘o e Vahe Fonua Hainan. Ko e taha ‘o e ngaahi konga vāhenga māsivesiva ‘o Siaina. Neongo na‘e tupu hake ‘a e Tangata‘eiki ‘a Chen ofi he matafonua, ko ‘ene mo‘ui na‘e hoko koe tangata fa‘a. Ka ‘i he ta‘u ‘e 6 kuo hili, na‘a ne ngāue ki tahi pea ne fuofua heka ki ha vaka ko hono ta‘u 31 ia. Koe‘uhi ko e tokotaha toutai ia, na‘a ne fiema‘u ke hopo ki tahi ki mu‘a he hopo ‘a e la‘aá, ‘a ia na‘e ‘ikai fu‘u pau ‘ene pa‘anga hu mai fakauike pea mo e ola ‘e ma‘u mei he‘ene toutai he uike kotoa pe. ‘A ia ko ‘ene ma‘u‘anga mo‘ui ko e mo‘ui faingata‘a mo ta‘epau.

‘I he ngaahi ta‘u kuo hilí, na‘e kamata ai ‘e he Pule‘anga ‘a hono tataki ha polōseki pisinisi ki hono feau ‘o e māsiva. Ko e polōseki lahi taha ko hono faama‘i e ngaahi me‘a mo‘ui ‘o tahi na‘e ui ko e Haifeng, ko hono ‘uhinga ko e ola ‘o tahi ‘i he lea fakaMandarin, ‘a ia ko e tefito‘i lea ia ‘a Siaina. Pea ko e ngaahi fāmili masivesiva na‘e lava leva ke nau ‘inivesi ‘enau pa‘anga ‘i he kautaha kó eni ki ha tupu fakata‘u ko e pēseti ‘e 15. Kuo laka hake he ngaahi fāmili masiva ‘e 8,000 ‘i Lingao na‘a nau fakatupu pa‘anga ‘o laka hake he pa‘anga Siaina ‘e 60 miliona mei he Haifeng. ‘I he founga ko eni na‘e vahevahe ‘e he ngaahi fāmili masivá mo e kautahá ‘a e ongo‘i ta‘epau mo e tupu ‘a e kautaha. ‘I he ta‘u e tolu kuo hili, na‘e ‘inivesi ‘e Chen ‘ene pa‘anga he kautaha pea ne kau foki ‘i hono vahevahe e tupu ‘a e kautaha. Hanga ‘e he tupu fakata‘u ‘o ne fēau ai ‘a e ha‘aha‘a faka ‘ekonōmika ‘o e si‘i ngaahi fāmili māsiva tokolahi ‘o kau ai ‘a Chen.

‘Oku lolotonga fakahoko ‘e he kautaha ha faama ika ‘oku ‘iloa ko e golden pomfret fish(‘a ia ‘oku faama ‘e he kautaha ko eni ‘a e ika ‘oku ui ko e pomufeleti pea ‘oku uta atu eni ‘o fakatau ki ‘Amelika, Kanata, ‘Esia Tonga Hahake, Hahake lotoloto pea mo ‘Iulope). Ko e faama ni ‘oku ‘i ai ha loto‘aa tahi loloto ‘e 600, pea ko e loto‘aa ‘e taha ‘oku ‘i ai ha kilo ika ‘e 50,000, ko e lahi taha ia ‘i ‘Esia. Ko e pa‘anga ‘a e ngaahi fāmili masiva na‘e ‘inivesi he kautaha, kuo ola lelei, pea ‘oku hoko atu hono toe fakalahi ‘a e faama ika. ‘I he ta‘u kuo ‘osi, na‘e ma‘u ai ha toni ika ‘e 14,000, ‘o ne ‘omai ai ha pa‘anga Siaina ‘e 300 miliona. ‘I he taimí ni ‘oku ‘ikai toe toutai ‘a Chen ka ‘okú ne ngāue he kautaha ko e tokotaha ‘oku kau he vahevahe ‘inasi ‘o e kautaha, pea ‘oku ‘oange ‘e he kautaha ‘a ‘ene pa‘anga fakafoki fakata‘u. Ko e mo‘ui kuo faingofua ange he taimi ni ‘i he mo‘ui kimu‘a.

‘Oku ou tui ko e fakalotolahi ‘oku lava ke tau ma‘u mei he tā sīpinga kó eni ko hono fakalakalaka ha fa‘ahinga kautaha ngaahi koloa ‘e makatu‘unga pē ia mei he koloa fakalotofonua, he ko e founga lelei taha pē ia ki hono fēau e masivá, ke ma‘u ha mo‘ui ‘oku toe lelei ange. ‘E lava pē ‘a e pule‘anga, komiunitī, mo e ngaahi fāmili ke nau ‘inivesi ‘i ha‘anau kau fakataha ke fokotu‘u ha‘anau kautaha, pea ke liliu e koloa mo e naunau fakalotofonuá ki ha ola ke fakatau fakalotofonua pea ki muli foki. ‘Oku ‘osi taimi pe ki Tonga ke ne ‘ahi‘ahi ke kamata ke fakalakalaka ha‘ane ngaahi kautaha fakatupu koloa.

MC: Ko e taha ‘eni ha tā sipinga lelei. ‘Oku ou tui ko e tokolahi e kakai Tonga heni ‘oku nau vahevahe ‘a e faingata‘a tatau mo Chen. ‘Oku ma‘u pe ‘e Tonga ‘a ‘ene ngaahi koloa mo e naunau ki he faama‘i e ika. ‘Oku mahu‘inga ke faka‘ai‘ai mo tu‘uaki ha kautaha faama ika pe ‘a Tonga ‘o fakataumu‘a ki he Pasifiki pea kau ai pē mo e māketi fakamāmani lahi. Ko hono kamata‘i ha faama ika ko e fili tonu ia ki Tonga. ‘Amapasitoa, ko e hā ha‘o fakakaukau ki he ngaahi me‘a ke fai pea kia kinautolu te nau fakatau?

‘Amapasitoa:

Mo‘oni ‘aupito. Neongo ‘oku fakangatangata pē ‘a e ngaahi koloa ‘a Tonga, ka ‘oku ne ma‘u ha ‘ōseni lahi, ko e me‘a‘ofa ia mei he ‘Otua. ‘Oku ou tui ko hono kamata mo fakalakalaka ha faama ika ko e fili tonu mo‘oni ia. Ko hono mo‘oni, kuo ‘i ai e kau tangata pisinisi Siaina kuo nau kamata ‘a e pisinisi faama ika heni ‘i Tonga ni. ‘Oku ou tui pē ko e fo‘i kamata lelei ia.
‘I Siulai 2018, na‘e fakamo‘oni e kau tangata pisinisi mei Hongo Kong ki he aleapau mo e Potungāue Toutai ke nau kau fakataha hono langa ha faama mokohunu ‘i Tonga ni, pea na‘a nau langa ha kautaha na‘e ui ko e ‘Oseni Lahi (Vast Ocean), ‘a ia ko e faama mokohunu pē ia ‘i Tonga ni mo e laiseni pisinisi ta‘u e hongofulu. ‘Oku ma‘u ‘e he kautahá ha ‘ēlia faama tahi loloto ‘e 5 miliona mita sikuea mo ha loto‘aa fakafanau ‘e 21.

‘Oku fakafuofua ko e ola ‘oku ma‘u he mokohunu, ‘e laka hake he toni ‘e 1,200 ‘i he ta‘u ‘e hongofulu ka hoko mai, pea ka uta ki tu‘apule‘anga ‘e ma‘u ai e pa‘anga Tonga ‘e 300 miliona, pea te ne ‘omai e pa‘anga Tonga ‘e 50 miliona ki he pa‘anga ‘a e Pule‘anga Tonga. ‘Oku ngāue‘aki ‘e he kautahá ‘a e kakai Tonga, pea ‘oku nau pālani ke nau ngāue fakataha mo e kakai Tonga, pea ke foaki ‘a e ngaahi ‘ilo fakatekinikale kia kinautolu ke lava ke tokoni‘i kinautolu ke nau kamata langa ha‘a nau ngaahi faama fakafānau mokohunu pe ‘anautolu. Pea ‘e lava leva e kautahá ke nau fakatau fakafoki mai ‘a e mokohunú meia kinautolu kuo nau fokotu‘u ‘e nau faama mokohunu, pea ‘e tokoni ia ke toe lelei ange ‘enau pa‘anga hū mai. Kuo u ‘osi ‘a‘ahi ki he kautahá ni pea ‘oku ou tui ko e fakakoloa ia pea ‘e lelei ia ki he kakai Tonga.

Kuo u ‘osi ‘a‘ahi ki he ngaahi fonua langalanga hake pea na‘a ku fakatokanga‘i ‘a e tō ‘o ‘enau fakalakalaka faka‘ekonōmika. Ko e me‘a na‘a ku ma‘u ai, ‘e lava pē ke tau pehee, ko e “to‘o toto” ‘oku ta‘emalava ke tolonga. Ko ‘eku ‘uhinga ki he To‘o Totó ko hono ‘oange ‘a e silini mo e me‘akai ki he kakai māsivá ‘oku ‘ikai ko ha fakalakalaka ia ‘e tolonga. ‘Oku ta‘emalava ke fakafalala ha fonua ki he ngaahi tokoni mei muli ki he ‘ene langa fakalakalaka teemi lōloa.

Kuo u ‘osi ngāue ‘i Tongá ni ki mu‘a pea kuo ne hanga ‘o ‘omai ha fa‘ahinga ongo makehe kiate au ki he fonua fakakaume‘a kó eni. ‘Oku ou lau pē ‘a Tonga ko hoku kaume‘a fāfale, pea ‘oku ou faka‘amu ange mai ‘e lava ‘e Tonga ‘o ma‘u ha‘ane founga fakalakalaka pē ‘a‘ana ke lava ‘o ma‘u ha lelei ma‘a hono kakai. ‘Oku mo‘oni ko e ki‘i fonua si‘isi‘i ‘a Tonga, pea ‘oku fehangahangai mo e ngaahi faingata‘a ki he langa fakalakalaká. Ka ko e koini kotoapē ‘oku mata ua. Ke lava ‘o fakalelei‘i ‘ene langa fakalakalaká mo ‘ene mo‘ui tau‘atāina fakafo‘ituituí, ‘oku totonu ke fa‘u ‘e Tonga ha‘ane pālani fakalūkufua ki he fakalakalaka, faka‘ilonga‘i hono ngaahi mālohinga, ngāue‘i hono ngaahi mālohinga, fokotu‘u ha ngaahi falengāue ‘oku fakaTonga, pea fakangāue‘i ai hono kakaí, kae ‘oua ‘e tukuange kinautolu ki tu‘apule‘anga ke nau ō ‘o ngāue ‘i he ngaahi ngāue ma‘ulalo mo ta‘epau. ‘I he taimi kōtoa pē, ko e kakai ‘oku nau fakatupu ‘a e tu‘umālie fakasōsiale ki honau fonua, ‘oku makatu‘unga ‘i he ngāue mālohi. Ko e ngāue mālohí ‘okú ne fakahoko e misí ke mo‘oni. .

MC: ‘Amapasitoa, ko e fu‘u fakamatala fakaako eni ia kuo ke me‘a ‘aki, pea ‘oku ou tui te ne hanga ‘o faka‘ai‘ai ha kakai tokolahi ange ke nau fakakaukau pē ‘e lava fēfee ke nau a‘usia e fakalakalalaka, pea ke langa ha Tonga ‘oku leleiange mo tu‘umalie ange ‘iate kinautolu pe. Mālō ‘aupito ‘Amapasitoa ( Sai ke ta sio ki ha ngaahi fehu‘i mei he kau fanongo)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *