FO‘U ‘A E FILŌSEFIA MO E SAIENISI ‘O E SŌSIALÉ ‘AKI ‘A E NGAAHI NĀUNAU FAKASIAINÁ

Me 17, 2016
Konga ‘o e lea ‘i he Semina ‘o e Filōsefia mo e Saienisi ‘o e Sōsiale

Ko e makehe‘anga ‘o e fōtunga mo e ākenga ‘o e filōsefia mo e saiēnisi ‘o e sōsiale ‘o ha fonua, ko e ola ia ‘o e fakalakalaka ‘i ha tu‘unga ‘e taha, pea kó ia ai ko e faka‘ilonga ia ‘o e mātu‘otu‘a, mālohi mo e ma‘u ‘o ‘ete fālala fakaekita. ‘I he māla‘e ‘o e filōsefiá mo e saienisi ‘o e sōsialé ‘i he māmani ‘o e ‘ahó ni, ‘oku tu‘unga mā‘olunga ‘a Siaina ‘i he tokolahi ‘o e kau fakatōtolo mo e fa‘u pepa, pea mo e kau mai ‘a e pule‘anga. Kaikehe, ko ‘etau tu‘u ‘i he ‘ēlia ‘o e fakakaukau faka‘eketēmika, ngaahi fakakaukau, ngaahi lāulea, mo e tu‘unga, mo hotau le‘o ‘i he ‘eketēmika fakavaha‘apule‘anga, ‘oku ‘ikai fe‘unga mo hotau mālohinga fakafonuá mo hotau tu‘unga fakavaha‘apule‘angá. Ke liliu ‘a e tu‘unga kó eni, kuopau ke tau fo‘u ‘etau filōsefiá mo e saienisi ‘o e sōsialé ke fakamakatu‘u ‘i he ngaahi ‘ātakai ‘o Siaina, ako mei he ngaahi fonua kehe, fakahā ‘etau tokanga ki ha‘a tangata, fakatōtolo ki he hisitōlia, siofi ‘a e lolotonga, pea sio ki he kaha‘u. ‘Oku tōtonu ke nau fakahā e ngaahi fōtunga fakaSiainá mo e ākenga ke tekeutua mai ‘i he ngaahi ‘ēlia, ‘o hangē ko e ngaahi tefito‘i mo‘oni ‘okú ne fakahinohino kitautolu, fokotu‘utu‘u ‘o e ngaahi ‘ēlia ke ako‘i, founga faka‘eketēmika mo e founga lea.
‘Oku totonu ke anga fēfē ‘a e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘oku ne ma‘u e fōtunga fakaSiaina ? ‘I he‘eku laú ‘oku tōtonu ke nau ma‘u ‘a e ngaahi faka‘ilonga kó eni:

‘Uluaki, ke nau kāpui ‘a e ngaahi nāunau mo e koloa tukufakaholo mo tauhi ‘a e ‘ulungāanga fakaSiaina.
Ko e tu‘unga ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ko e ola ia ‘o e tafe mai ‘a e ngaahi ako kehekehe, fakakaukauloto(concepts), fakafuofua(theories) mo e ngaahi founga na‘e ngāue‘aki he tukua‘u mai ‘a e hisitōlia. Ko ‘etau filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘oku totonu ke nau ma‘u ‘a e lelei taha ‘o e ngaahi naunau kehekehe, motu‘a mo fo‘ou, Siaina mo e muli – tautēfito ki he ngaahi me‘a kó eni ‘e tolu:

(1) Naunau Fakamākīsisi. ‘Oku kau ki heni ‘a e ngaahi mo‘oni ‘oku lelei ‘aupito mei he Mākīsīsimi, ko e a‘usia ‘i hono ngāue‘aki ‘a e Mākīsīsimi ki he ‘ātakai fakaSiaina mo hono ngaahi ‘ulungāanga ‘oku hā mai ki tu‘a – ko e ngaahi fakafuofua ‘a e Paati Kominiusi ‘a Siaina, fakahinohino, tefito‘i mo‘oni, mo e founga ngāue; ko e hālanga, ngaahi founga fakafuofua(theoretical systems) mo e ngaahi sino ‘o e sōsiōlīsimi FakaSiaina; mo e ngaahi fakakaukau mo e a‘usia ‘i he filōsefiá mo e saienisi ‘o e sōsialé fekau‘aki mo e ‘ekonōmika ‘a Siaina, pōlitikale, lao, ‘ulungāanga, sōsaieti, ‘ātakai ‘o e me‘a mo‘ui, tipilōmētika, mālu‘i ‘o e fonuá pea mo e fakalakalaka ‘a e Paati Kominiusi ‘a Siaina. Ko e ngaahi tefito‘i kakano eni ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘okú ne fakahā mai ‘a e fōtunga fakaSiaina. Ko kinautolu foki ‘a e ngaahi ‘ēlia tupu vave taha ‘i he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘a Siaina.
(2) Ko e lelei taha ‘o e ‘ulungāanga tukufakaholo ‘o Siaina, ko e naunau māhu‘inga ki he fakalakalaka ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsialé mo e fōtunga fakaSiaina.
(3) Ko e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘o e ngaahi fonua kehe, ‘o kau ki ai mo e ola fakakātoa ‘o e ngaahi ako fakamāmanilahi, ‘a ia ‘oku nau ‘omai ‘a e me‘akai ‘oku fiema‘u ‘e he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale mo e fōtunga FakaSiaina.

‘Oku totonu ke tau ‘ai ‘a e kuohilí ke nau fai fatongia ki he lolotonga, pea mo e kau muli ke nau fai fatongia mai ki Siaina, tānaki mai e ngaahi naunau kehekehe ‘oku ma‘ú ke ngaohi ha ngaahi fakakaukau fo‘ou ‘o tānaki mai ki he‘etau ‘ilo, ‘etau ngaahi māhaló mo e fakafuofuá mo e founga. ‘Oku totonu ke tau ako mei he ngaahi fonua kehe, pea tau sio ki he kaha‘ú ‘o ‘oua ‘e tukuange hotau hisitōliá mo hotau tukufakaholo. ‘Oku totonu ke fakahoko ha ngaahi fakatōtolo fakaikiiki fakalotofonua ‘i he ngaahi ‘īsiu māhu‘inga fekau‘aki mo ‘etau ‘ekonōmika fakafonuá mo e tu‘unga ‘o e mo‘ui; pea ki tu‘apule‘anga ‘oku totonu ke tau fekumi ki he ngaahi ‘īsiu lālahi
fekau‘aki mo e kaha‘u ‘o ha‘a tangata. ‘Oku totonu ke fai ha fakafuofua tonu fekau‘aki mo e ngaahi ‘ālunga ‘o e fakalakalaka ‘o e sōsiōlīsimi FakaSiaina, hokosi mo hoko atu ‘a e lelei taha ‘o e ‘ulungāanga fakafonua ‘o Siaina.

Ko e ‘ulungaanga fakafonua fisifisimu‘a ‘o Siaina ‘a ia na‘e tuku‘au mai he ngaahi ta‘u ‘e lauiafe ‘okú ne ‘omai ‘a e kelekele taau ke tupu ai ‘a e filōsefiá mo e saienisi ‘o e sōsialé mo e fōtunga FakaSiaina. Hangē pē kó ia kuó u ‘osi lea ‘aki he ngaahi taimi lahi, ‘oku tau ma‘u ‘a e fonua ‘oku sikuea kilomita ‘e 9.6 miliona, ngaahi koloa faka‘ulungāanga lelei na‘e kūmuni ‘i he ‘ālunga lōloa ‘o e ngaahi feinga ‘osikiavelenga, pea mo e mālohinga iku‘ingāta‘a ‘o e kakai kuo nau ma‘uma‘uluta ‘e toko 1.3 piliona, ‘oku lava ai ‘a Siaina ‘o muimui ‘i hono hala mo e loto lahi, mo e ngaahi tafa‘akilangi ‘i mu‘a ‘iate kitautolu, ‘oku ta‘e ‘i ai hano ngata‘anga mo e sivilaise laulōtaha ‘i mui ai. Ko kitautolu ‘a e kakai Siaina – ‘a e tokotaha kōtoa pē – ‘oku totonu ke tau tui ki heni.

Ko e ma‘u ‘etau tuí mo e fālala ‘i hotau ‘ālunga, ‘i he‘etau ngaahi fakafuofua pea ‘i he‘etau foungá, ‘e faka‘osi pē ki he‘etau falala ki hotau ‘ulungāanga – ‘a e ‘ēlito, tefito‘i mālohinga ‘oku tu‘uloa ai ha fonua. Kuo ‘osi fakamo‘oni‘i ‘i he ngaahi ‘ahó ni mo e kuohilí ko e kakai ‘oku nau li‘aki pe fakafīsinga honau hisitōlia mo honau ‘ulungāanga, he‘ikai ke nau a‘usia ha fakalakalaka, pea toe kovi ange, te nau fehangahāngai mo e ngaahi me‘a fakamāmahi.

Ko e ‘ulungāanga tukufakaholo ‘oku mohú mo e founga ‘o e fakakaukaú ‘oku fōtunga ‘aki ‘a e tu‘ufonua, ‘okú ne fakasino ‘a e ‘ilo, poto, mo e fakakaukau faka‘atamai na‘e tauhi mai ‘e he kakai Siaina he ngaahi ta‘u ‘e lauiafe. ‘Oku nau ‘omai ‘a e mālohi ta‘e ‘i ai hano tatau.

‘Oku hokohoko mai ‘e he sivilaise ‘a Siainá ‘a e hohoko fakalāumalie mo totonu ‘o e fonuá mo hono kakai. ‘Oku pau pē ke paasi hifo mei he to‘utangata ki he to‘utangata, tauhi fakamatapapa ‘i he ngaahi kuongá ‘aki ‘a e founga fo‘ou, pea tukuange ‘a e me‘a kuo nanamú kae ‘ohake ‘a e me‘a ‘oku kei māloulau. ‘Oku totonu ke tau feinga lahi ange ke kumi mo fakamatala ‘a e ‘elemēniti lelei taha ‘o e tukufakaholo ‘o e ‘ulungāanga FakaSiaina, fakatauke‘i ‘a e ngaahi tefito‘i tupu‘anga ‘o e ‘ulungāanga ‘o e kakai Siainá ki he ‘ulungāanga lolotongá mo e sōsaieti fakaeonopooni, pea poupou ki he ngaahi ‘elemēniti faka‘ulungāanga ko ia ko‘ene tautapa faka‘osi ko e angatu‘u ki he taimi mo e kau‘āfonua, pea ‘oku kei ‘aonga pē he ‘ahó ni.

‘Oku totonu pē ke tau teke ki mu‘a ‘a e fakakaukau fo‘ou ‘okú ne fai ‘a e liliu, mo e tupu māmalie ‘a e sivilaise Siaina, ke vikiviki‘i hono mahu‘inga, koe‘uhi ké ne lava ‘o ‘oange ha fakahinohino lelei ki ha‘a tangata, fakataha mo ha ngaahi sivilaise fisifisimu‘a. ‘Oku tau fokotu‘u atu e ngaahi fakakaukau, fokotu‘u mo e polokalama fekau‘aki mo e ngaahi ‘īsiu lālahi ‘oku fēhangahāngai mo Siaina mo e toenga ‘o māmani, ‘a ia ‘oku talamai e tu‘unga ‘o Siaina, poto ‘o Siaina mo e ngaahi me‘a ‘oku māhu‘inga‘ia ai ‘a Siaina. Ke tānaki atu ki he ngaahi me‘akai vovo ‘o Siaina, ‘a ia ‘oku ‘asi he fo‘i faiva kó ia ko e A Bite of China, ‘oku totonu ke tau fakahā ki māmani ‘a e ‘eketēmika ‘a Siaina, ngaahi fakafuofua, mo e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, fakahā e fakalaka ‘a e ‘īmisi ‘o Siaina, taimi na‘e ava ai e kau‘āfonua ‘o Siaina, pea mo ha Siaina ‘oku poupou ma‘u pē ki he sivilaise ‘a ha‘a tangata.
Lolotonga ‘etau māhu‘inga‘ia ‘i he ‘īmisi fakafonua ‘o ‘etau filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ‘oku ‘ikai ke tau ‘uhinga ke talitu‘u ‘a e ola ‘o e fakatōtolo ‘a e ngaahi fonua kehe. Ka ‘oku totonu ke tau fai ha ‘analāiso ke fakahoa mo fakaanga‘i ki mu‘a pea tau toki tānaki mai mo fakalahi kinautolu, koe‘uhi ke lava ‘e he filōsefia mo e saienisi sōsiale, ‘o ‘oatu ha tali lelei ange ki he ngaahi fiema‘u ‘o e fakalakalaka fakalotofonua mo e fakavaha‘apule‘anga ‘o e taimí ni. Ko e me‘a ‘oku laulōtaha ki he fonua ‘e taha, ‘oku māhu‘inga ‘aupito mó ia ki he toenga ‘o māmani. Ko ‘ene toki lava ‘etau feau hotau ngaahi palopālema fakalotofonua, ko ‘etau toki ‘i ha tu‘unga lelei ange ia ke feau ‘a e ngaahi palopālema fakavaha‘apule‘anga. Pea ‘i he‘etau sivi‘i ‘a e ngaahi tō‘onga fakalotofonuá, te tau lava ‘o ma‘u ha poto lahi ange ke ‘oatu ha ngaahi fokotu‘u fakakaukau mo ha ngaahi tali ki he ngaahi ‘īsiu fakamāmani lahi. Ko e lao eni ‘o e tupu māmalie mei he taha ki he fakatokolahi.

Ko e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘a Siainá ‘oku fakatefito ‘i he tu‘unga fakafonua, pea ‘i he taimi tatau ‘oku fakaava honau matapā ki he toenga ‘o māmani, ‘o ngāue‘aki ‘a e ngaahi fakafuofua lelei, ngaahi fakakaukau mo e ngaahi a‘usia faka‘atamai ‘a e ha‘a tangata. Ka he‘ikai lava ke tau tauhi toputapu ‘a e ngaahi fakafuofua, fakakaukaú pē ko e a‘usia faka‘atamai ko e fo‘i ‘uhinga pē ia ‘e taha ‘oku fakamāu‘i ‘aki ha me‘a, pē feinga ke liliu ‘a māmani ‘aki ha founga pē ‘e taha. Kapau ‘oku ‘ikai, te tau heke ki he mīsini ‘o e pelepela. ‘Oku ‘i ai e ngaahi fakafuofua, fakakaukau mo e a‘usia faka‘atamai ‘oku nau faka‘uhinga e ‘ālunga ‘o e fakalakalaka ‘o e ngaahi fonua ‘e ni‘ihi mo e kakai, pea māhu‘ingamālie ‘i he ‘ātakai ‘o ha feitu‘u, ‘ulungāanga pē hisitōlia. ‘Oku ngalivale ke fakamālohi‘i e ngaahi me’a ko eni ‘i he ngaahi fonua kehe mo e kakai kōtoa pē, pē faka‘aonga‘i kinautolu ke paasi ha fakamaau ‘i he mo‘ui ‘a ha kakai mo fakasi‘isi‘i ki ha fā‘unga pē taha. Kuopau ke tau ‘analāiso mo sivi ‘a e ngaahi fakafuofua mei muli, ngaahi fakakaukau, ngaahi fakamātala māhu‘inga mo e founga, ‘o tauhi e ngaahi me‘a ‘oku fe‘unga mo kitautolu pea li‘aki e ngaahi me‘a ‘oku ‘ikai fe‘unga. Ko e kau fakatōtolo ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsialé ‘oku totonu ke nau ‘ulungāanga ‘aki ‘a e fakaanga, ko e anga māhu‘inga taha ia ‘o e Mākīsīsimi.

Ko e māmani ‘o e filōsefiá mo e saienisi ‘o e sōsialé ‘oku fālahi, ‘o kau ki ai ‘a e ngaahi māla‘e kehekehe, ‘a ia ko e māla‘e takitaha ‘oku ‘i ai pe hono founga ako‘i mo hono founga fakatōtolo. ‘Oku totonu ke tau ako kōtoa ‘a e ngaahi founga ako kó eni mo e ngaahi founga fakatōtolo, pea tau ako mei he ngaahi founga leleí, ‘o sai ange ia ‘i hano taliteke‘i kinautolu ta‘efilifilimānako ‘o ‘ikai fakahoko hano ‘analāiso. Na‘e lahi hono ngāue‘aki ‘e Karl Marx mo Frederick Engels ‘a e ngaahi ngāue ‘a kinautolu na‘e mu‘a ‘iate kinaua ‘i he ‘ālunga ‘a hono fokotu‘u ‘ena ngaahi founga fakafuofua. ‘Oku totonu ke tau ngāue lelei ‘aki e ngaahi founga ako māhu‘inga mo e ngaahi founga ‘aonga ‘o e saiēnisi ‘o onopooni, ‘o kau ai ‘a e sīpinga ‘o e faka‘uhinga mo e ‘analāiso fekau‘aki mo e lahi ‘o ha me‘a. ‘I he‘etau fai pehee, kuopau pē ke tau manatu‘i hotau tupu‘anga mo tauhi ha fakamaau lelei.

Ko e tohi ko ia ko e Capital, fa‘u ‘e Marx, mo e Imperialism, fa‘u ‘e Valdimir Lenin mo e ngaahi lipooti fakatōtolo hokohoko ‘i he feitu‘u ‘uta ‘o Siaina na‘e fai ‘e Mao Zeodong, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi voliume ‘o e sitētisitika mo e fakamātala na‘e tānaki mei he ngaahi fekumi na‘e fakahoko. ‘Oku tau tui pē ‘a e matasio‘ata ‘o e kau Siainá pea mo e founga ‘a Siaina, ‘i he taimi ‘oku tau feau ai ha ngaahi palopālema fakalotofonua pea mo fokotu‘u atu ke fai ha ngāue ki he ngaahi ‘īsiu fekau‘aki mo ha‘a tangata. Ko e taimi ‘oku tau ‘alu kui pē ‘o ‘otua‘aki ‘a e ngaahi fakakaukau mo e founga mei muli ‘o ‘ikai ‘analāiso, te ne hanga ‘o fakamāsiva‘i hotau tupu‘anga, ‘o tau ngāue‘aki pe ‘a e fakamā‘opo‘opo tatau mo e kau fakatōtolo muli, ‘aki hono ngāue‘aki ‘enau ngaahi founga. Ke ma‘u e ola na‘a tau fakatupu pe ‘etautolu, kuopau ki he kau fakatōtolo ‘a Siaina ní, ke nau tu‘u fakamakatu‘u pē kinautolu ‘i he mo‘oni ‘a Siaina, pipiki ki he ngaahi sio mo e māhino ‘oku ngāue, fakahisitōlia, lea fakaSiaina, mo e fakalakalaka, pea ma‘u e ‘ilo fo‘ou, tesi, mo lālaka ki mu‘a ‘i he mo‘oni ‘i hono ngāue‘aki.
Ua, ko e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘oku fōtunga FakaSiaina kuopau ke tupu ‘iate ia pē mo ma‘u e laumālie ‘o e kuonga (“spirit of the age” – ko e fakakaukau ‘o e filosefia tupu mei Siamane ‘i he senituli 18 ki he 19)
Kapau te tau ta‘e fakakaukau pē ‘o fa‘ifa‘itaki ki he kakai kehe, he‘ikai ke ne taki kitautolu ki he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ke ngāue‘aki ‘i he tu‘unga ‘oku tau ‘i ai, pē feau ‘etau ngaahi palopālema. Na‘e pehē ‘e Mao Zeodong ‘i he 1944: “Ko ‘etau fakakaukaú ko hono tali e fakaanga ki hotau tukufakaholo fakahisitōlia, pea mo e fakakaukau ‘a e kau muli. ‘Oku tau fakafepaki kuikui pē ki hono tali mo hono ta‘etali ‘o ha fa‘ahinga fakakaukau pē. Ko kitautolu kau Siainá kuopau ke tau fakakaukau ‘aki hotau ‘atamai pe ‘otautolú mo fai tu‘utu‘uni kia kitautolu ki he me‘a ‘e lava ‘o tupu hotau kelekele”.

Kuopau pē ke tau fokotu‘u atu ha ngaahi fakafuofua na‘a tau fakakaukauloto pē ki ai pea tupu pē meiate kitautolu, pea mo ha ngaahi sio ‘o fakatefito mei hono ako ‘o e tu‘unga ‘oku ‘i ai ‘a Siaina, pea fokotu‘u ha ngaahi founga ‘oku ‘i ai e ngaahi ‘ēlia ke ako‘i, faka‘eketēmika mo ngāue‘aki ‘etau lea, pea ke ‘asi ai hotau fōtunga. Ko e founga pē eni ‘e taha ki he filōsefia mo e saiēnisi ‘o e sōsiale ‘a Siainá ke ne foua ha hala ‘oku ‘i ai e naunau ‘o e tau‘atāina mo e mālohi.

Ko e mo‘ui ‘a e fakafuofuá ‘oku tokoto ia ‘i he fakatupu me‘a fo‘ou, ‘a ia ko e kaveinga ta‘engata ia ‘o e fakalakalaka ‘a e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsialé, mo e māhu‘inga ‘o e fakalaka fakasōsiale, fakahisitōlia mo e fakangāue. ‘I he tupu māmālie ko ia ‘a e sōsaieti ‘o ha‘a tangata, ‘oku tupu hake ha ngaahi me‘a fo‘ou mo e ngaahi palopālema fo‘ou. Ko e konga ‘o kinautolu te tau ngāue‘aki ‘etau taukei mo e founga lolotonga, ka ko hono toe he‘ikai lava. Kapau he‘ikai ke tau fakatupu mo ngāue‘aki ha ngaahi fakakaukau(thoughts) fo‘ou, fakakaukau(concepts), mo ha ngaahi founga ‘oku tau ako ‘i ha vaa‘i taimi, ‘e vaivai ‘aupito ‘a e ngaahi fakafuofuá ‘i he mata ‘o e ngaahi me‘a mo‘oni ‘oku hoko, pea ko e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘e heke mo ngā vaivai. ‘E lava ‘o ‘uhinga ke kumi ha lao, ma‘u ha Ako ‘o ha Fakakaukau (School of Thought), ‘okú ne ‘omai ha fo‘i mo‘oni, pe kumi ha tali ki ha fo‘i palopālema pau.

‘I he taimi ‘oku kamata ai ke fai tu‘utu‘uni ‘a e fakakaukau fakafuofua pe ko e hā e ola ‘e a‘usia, ko e ngaahi fakafuofua kōtoa pē ke fai ha liliu fo‘ou ‘e kamata ‘i ha palopālema pau. Ko e ‘ālunga ‘o e fakafuofua ke fai ha liliu fo‘ou, ko e ‘ālunga ia ‘o e ‘ilo fakapapau, sivi mo faka‘ilonga‘i, fakatōtolo pea faka‘osi ko e feau ‘o e palopālema. Na‘e tohi ‘e Karl Marx e ngaahi lea kó eni: “……..ko e fehu‘i, ‘ikai ko e tali, ‘oku ‘i ai ‘a e faingāta‘a lahi…..ko e ngaahi fehu‘i…….ko e ngaahi le‘o ia ‘o taimi…; ko e lea mātu‘aki fakapotopoto ‘o tālaki e tu‘unga hono laumālie”.

Kuo u ‘osi lau ‘a e ngaahi tohi fungani lelei mo ongoongoa(classics) fekau‘aki mo e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale. ‘Oku ‘i ai e ngaahi tohi kó eni: Politea, fa‘u ‘e Plato, Politikale (Politics), fa‘u ‘e Aristotle, Utopia fa‘u ‘e Thomas Moore, Kolomu‘a ‘o e La‘aá(City of the Sun), fa‘u ‘e Tommaso Campanella, Two Treaties of Government, fa‘u ‘e John Locke, Ko e Laumālie ‘o e Lao(The Spirit of the Law), fa‘u ‘e Montesquieu, The Social Contract, fa‘u ‘e Jean-Jacques Rousseau, Federalist Papers, fa‘u ‘e Alexander Hamilton, James Madison, mo John Jay, Ngaahi ‘Elemēniti ‘o e Filōsefia ‘o e Totonu(Elements of the Philosophy of Right), fa‘u ‘e Georg Wilhelm Friedrich Hegel, On War, fa‘u ‘e Clausewitz, Ko e Faka‘eke‘eke ki he Nātula mo e Tupu‘anga ‘o e Tu‘umalie ‘a e Ngaahi Fonua (An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations), fa‘u ‘e Adam Smith; ‘Ēsei ‘i he Tefito‘i Mo‘oni ‘o e Kakai e Fonua(An Essay on the Principle of Population), fa‘u ‘e Malthus; Ko e Fakakaukau Fakalūkufua ‘o e Ngāue, Fiema‘u mo e Pa‘anga(The General Theory of Employment, Interest and Money), fa‘u ‘e Keynes; Theory of Economic Development, fa‘u ‘e Joseph Schumpeter; Economics, fa‘u ‘e Paul Samuelson; Capitalism and Freedom, fa‘u ‘e Milton Friedman; Economic Growth of Nations, fa‘u ‘e Simon Kuznets. Ko ‘eku fakakaukau ki he ngaahi ngāue kó eni, ko e fua laulōtaha eni ‘o ‘enau ngāue ‘i honau taimi pea ko e ola ia ‘o e fakalaulauloto, fifili mo e fekumi ma‘u pē ki he ngaahi fepaki mo e palopālema ne tekeutua mai mei ha sōsaieti ‘i ha fa‘ahinga taimi.

Talu e kamata ‘a e fakalelei mo e fakaava e matapā ‘o Siaina, mo ‘ene vilitaki ‘i he fakafuofua ke fai ha liliu fo‘ou, tali tonu ki he ngaahi fehu‘i hangē ko e “ko e hā ‘a e sōsiōlīsimi”, “ ‘oku fēfē hono langa hake ‘a e sōsiōlīsimi”, “ko e fa‘ahinga paati fēfē ‘oku totonu ke pehē ‘a e Paati Kominiusi ‘a Siaina”, “ ‘oku fēfē hono langa ‘a e Paati Kominiusi ‘a Siaina”, mo e “ko e hā e fa‘ahinga fakalakalaka ‘oku totonu ke tau muimui ki ai, pea ‘e anga fēfē ‘a hono a‘usia”. Kuo tau toutou fokotu‘u atu ‘a e ngaahi fakafuofua ‘i he maama kó ia ‘o e ngaahi ngāue fo‘ou ‘oku fakahoko, ‘a ia ‘okú ne ‘omai ‘a e fakahinohino fakasaienisi ‘i hono fa‘u ‘a e ngaahi founga ngāue mo teke ki mu‘a ‘etau ngāue.

Ko e ngaahi fakakaukau loto mo e fakafuofua ‘oku tupu ‘iate ia pē mo ma‘u e laumālie ‘o e kuonga, ‘a ia kuo fakaola ‘e Siaina ‘i he ngaahi ta‘u kuo ‘osi ‘oku kau ai ‘a e fakaeonopooni ‘a hono pule‘i ‘o e founga mo e ivi ngāue ki hono pule‘i; hoko atu hono fo‘u ‘o e ‘ekonōmika ngāue‘aki e fakamāketi fakasōsiōlisi; politiki ngāue‘aki e temokālati fakasōsiōlisi mo e temokālati ngāue‘aki e alealea fakasōsiōlisi; fokotu‘utu‘u ha founga fakalao fakasōsiōlisi ‘oku ne ma‘u e fōtunga fakaSiaina; poupou e ‘ulungāanga fakasōsiōlīsimi ‘oku ‘osi lalaka ki mu‘a; tauhi mo fafanga pea fakahoko ‘a e ngaahi tefito‘i me‘a mahu‘inga fakasōsiōlīsimi; langa ha sōsaieti sōsiōlisi ‘oku nofo melino, mo‘ui lelei e ‘ātakai ‘o e me‘a mo‘ui, ‘ekonōmika fo‘ou mo ‘atā ki tu‘apule‘anga; fakahoko ha founga mālu‘i ki he fonua fakakātoa; teke ki mu‘a ha komiunitī ‘oku nau vahevahe tatau ‘a e kaha‘u ma‘a ha‘a tangata; fakalaka kimu‘a ‘a e ivi ngāue ‘o e Hālanga Faka‘ekonōmika ‘a e Hala Silika mo e Hala Silika ‘o e Matātahi ki he Senituli 21; pouaki ‘a e lelei ‘oku lahi ange mo muimui‘i ‘a e ngaahi fiema‘u ‘oku tatau; fakafēfeka e ivi ngāue ‘o e Paati ke pule; muimui ‘i he hala FakaSiaina ke langa ha kau tau ‘oku mālohi ange; mo fe‘iloaki mo e ngaahi taumu‘a ‘a e Paati ki he lolotongá ni. Kuo fakahoko e tokoni māhu‘inga ‘e he filōsefiá mo e saienisi ‘o e sōsialé ki he ngaahi fakakaukau loto mo e fakafuofua, pea kuo a‘usia ha tapa ‘i he founga kó eni ‘oku ‘ikai lava ke tau toe fakahoa ki ha me‘a.

Ko e ngaahi liliu fakasōsiale ‘oku lolotonga hoko ‘i Siainá, ‘oku ‘ikai ko e fakalahi pē ia ‘a e taukei fakahisitōlia mo e faka‘ulungāanga ‘o Siaina, toutou fakahoko e ngaahi ngāue fakasōsiōlisi ‘e he ngaahi fonua kehe, pē ko e hiki tatau ‘o e feinga fakaeonopooni mei ha feitu‘u. Pea he‘ikai lava ‘o fakahū ki ha palani na‘e fa‘u ‘e he kau fa‘utohi ki mu‘a ‘o e ngaahi tohi ongoongoa fekau‘aki mo e Mākīsisi. Ko ia ‘oku ‘ikai ha tohi ia ‘oku ne ‘omai e ngaahi tali mo tomu‘a fakapapau‘i ‘e ngāue ka tau tafoki ki ai.

‘Oku totonu ke fakamāmafa ‘a e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale FakaSiaina ‘i he ngaahi me‘a ‘oku lolotonga hoko ‘i he fonua, mo fekumi ki he ngaahi a‘usia ‘a Siaina ‘i he fakalelei mo e fakalakalaká ke fakasio e ngaahi naunau fo‘ou, faka‘ilonga‘i e ngaahi palopālema fo‘ou, fakatupu e ngaahi fakakaukau fo‘ou, pea ma‘u mo e ngaahi fakafuofua fo‘ou. ‘I he taimi tatau ‘oku totonu ke fai e feinga lahi ange ke sivi ‘a e a‘usia kuo ‘osi ngāue, ‘a ia ne hanga ‘e Siaina ‘o tauhi mai ‘i he‘ene fakalelei, fakaava hono matapā ki māmani mo e langa hake ‘o e sōsiolisi fakaeonopooni, ke ‘analāiso mo ako e ngaahi ‘īsiu lālahi hangē ko ia fekau‘aki mo e ‘ekonōmika, ko e māketi ‘oku fakasōsiōlisi, politiki ‘o e temokālati, ‘ulungāanga kuo laka ki mu‘a, sōsaieti nofo melino, ‘ātakai ‘o e me‘a mo‘ui, mo e ivi ngāue ‘o e Paati Kominiusi ‘a Siaina ke pule, pea ke tu‘uaki mo fakamatala e ngaahi fakakaukauloto fo‘ou, fakakaukau fo‘ou mo e ngaahi founga fo‘ou fekau‘aki mo e pule ‘i hono ‘ohake ‘e he Komiti Pule ‘a e Paati Kominiusi ‘a Siaina. ‘I he fai pehee, ‘oku ‘i ai e ‘amanaki ke ‘i ai ha ngaahi fakafuofua fo‘ou fakatefito ‘i he faka‘uhinga fakasaienisi mo e ngaahi ngāue fo‘ou ‘o ngāue‘aki pe ‘a e founga motua. Ko e ngaahi me‘a eni ke fakamamafa‘i mo fakamu‘omu‘a ‘i he langa hake ‘o e filōsefia mo e saiēnisi ‘o e sōsiale FakaSiaina. Ka ‘i ai ha founga ‘oku ne tukunoa‘i ‘a e ngaahi liliu, pē fa‘ifa‘itaki ki he kakai kehe, ko e tātaki kui ia kitautolu ‘i he ki‘i hala fāsi‘i.

Tolu, ko e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘oku fōtunga FakaSiaina, kuopau ke ‘i ai hono founga pea fakapalōfesinale.

‘Oku totonu ke kau ki ai ‘a e hisitōlia, ‘ekonōmika, politiki, ‘ulungāanga, sōsaieti, me‘a mo‘ui he ‘ātakai, kau tau, fakalakalaka ‘a e Paati, pea ‘okú ne fakamāfola e ngaahi lēsoni tukufakaholo, ngaahi lēsoni toki ‘asi hake, ngaahi lēsoni ‘oku lava ‘o faiako‘i houa ‘e 24 he ‘aho ‘e 7, ngaahi lēsoni ‘oku fekau‘aki, mo e ngaahi lēsoni ‘oku ‘ikai fu‘u manakoa. ‘Oku ‘amanaki ‘e fai e ngā‘unu māmālie ki ha founga ‘okú ne kāpui ‘a e ngaahi lēsoni kōtoa, ‘aki hono fakalelei‘i mo hono fakafo‘ou ‘a e founga ako, founga faka‘eketēmika mo e founga faiako.

Ko e a‘u mai eni ki he ‘aho ni, kuo fokotu‘u ‘e he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ha founga ki hono akonaki‘i ‘o e fānau ‘i he lautohi, ka ‘oku kei ‘i ai pe ngaahi ‘īsiu. Fakatātā, ko e ngaahi lēsoni ‘e ni‘ihi ‘oku ‘ikai ha‘ane fekau‘aki mo e liliu fakasōsiale; ko e founga ke akonaki‘i ‘aki e fānau ‘i he lautohi si‘i ‘oku ‘ikai kakato; pea ko e ngaahi lēsoni fo‘ou mo e ngaahi lēsoni ‘oku nau fekau‘aki ‘oku kei vaivai. Ko e me‘a leva ‘oku totonu ke tau fai, ko e langa hake ‘i he funga hotau ngaahi mālohinga, fakalahi ‘a e ngaahi ‘ēlia ‘o e ako, tokanga ki he ngaahi vaivai‘anga, pea fakalelei‘i ‘a e founga akonaki‘i ‘o e lautohi si‘i fakalūkufua. Ki he taumu‘a kó eni, ‘oku totonu ke tau fakafēfeka ‘a e ngaahi lēsoni FakaMākīsisi. Ua, ‘oku totonu ke tau fakalelei‘i e ngaahi lēsoni tefito, hangē ko e filōsefia, hisitōlia, ‘ekonōmika, saienisi ‘o e pōlitikale, lao ‘o e saienisi, sōsiōlisi, ‘enitolosī, fai ongoongo, temokālafi, lotu, mo e saikolosī, pea fokotu‘u ha founga akonekina ‘o e fānau lautohi, mo ha fōtunga FakaSiaina, pea māhu‘inga fakavaha‘apule‘anga. Tolu, ‘oku totonu ke tau tokanga ki he ngaahi lēsoni ‘a ia ‘oku tau mālohi ai. Fa, ‘oku totonu ke tau fakamu‘omu‘a e ngaahi lēsoni toki ‘asi hake mo fekau‘aki ‘a ē ‘oku māhu‘inga lahi, ‘a ia ‘okú ne ‘omai e ivi ke tuiaki ‘o ‘asi ki ‘ōlunga ‘i he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale fakakātoa. Nima, ‘oku totonu ke ‘oua na‘a tau tukuange ‘a e ngaahi lēsoni ‘oku ‘i he tapa‘i lainé, ka ‘oku māhu‘inga ki he ‘ulungāanga mo e tukufakaholo ‘o Siaina. Ko e ngaahi lēsoni kó eni ‘oku mama‘o ‘aupito ia mei he mo‘ui faka‘aho, ka ‘oku kei ‘aonga pē. Hangē pē ko e lau ‘a e kau Siaina: ‘Oku tauhi ‘e he fonuá ‘ene kau tau, ‘i he ta‘u ‘e lauiafe ke ngāue‘aki ‘i he fo‘i ‘aho pē ‘e taha ke nau tau ai. ‘I he taimi ‘o e fiema‘u, ‘oku nau ‘osi māteuteu pē. ‘Oku ‘i ai e ngaahi lēsoni ‘oku nau hokohoko atu ‘a e ‘ulungāanga tukufakaholo ‘o Siaina, hangē kó ia ko e folofola lea(he taimi ‘o e kau ‘Emipola) ‘oku tongi pe tohi ko e fakamanatu mo e ngaahi tohinima kehe. ‘Oku totonu ke tau tali fakamaatoato e ngaahi lēsoni kó eni, mo fakapapau‘i ‘oku ‘i ai e kakai ‘oku nau ngāue kianautolu, pea hoko atu mei he to‘utangata ki he to‘utangata.

‘I hono fakamā‘opo‘opo, ‘oku totonu ke tau feinga ke tokanga‘i ha sekitoa ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi lēsoni tefito ‘oku malu mo kākato, pea ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi lēsoni tefito ‘oku ‘ikai ha fu‘u faikehekehe ‘ia nautolu, pea ‘oku ‘i ai mo e ngaahi lēsoni toki ‘asi hake mo fekau‘aki ‘oku liliu māmālie, pea ko e ngaahi lēsoni ‘ikai fu‘u manakoá ‘oku ‘oange kiate kinautolu ha tokanga makehe mei he to‘utangata ki he to‘utangata, pea ko e tefito‘i fekumi mo e fekumi ke tali ha fehu‘i tonú te na fetokoni‘aki, pea ko e fekumi faka‘eketēmika mo e ngāue‘aki e ola ‘o e fekumí ‘oku fakatou‘aonga ‘i hono fakahoko.

Ko e founga akonakí ‘oku ‘ikai kehe ia mei he founga ‘oku ngāue‘aki ‘e he tohi, pea ‘i he lau kó ia mei he lēvolo ‘o e fakalakalaka, ‘okú na fekau‘aki pē. ‘Oku fakahā ‘e he ngaahi akó ko e kātoa ‘o e ngaahi ‘univēsiti ‘i Siaina, ‘oku nau fai ‘a e filōsefia mo e polokalama saienisi ‘o e sōsaiale ‘i he lēvolo kó ia ‘o e māta‘itohi ‘uluaki, pea ko e fānau ako ‘oku nau ako ki he ngaahi lēsoni ‘Aati, ko e tokolahi ‘onautolu ‘oku nau ‘osi lēsisita ke ako. Ko e fānau ako kó eni, ko e kakai kinautolu te nau ngāue‘aki ‘a e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘a Siaina ha ‘aho. Ka he‘ikai te nau lava ‘o fakakākato ‘a e mīsiona ‘okapau he‘ikai te nau ma‘u ‘a e sio ‘oku totonu mo e founga, pe ko hono fakatoka ha makatu‘unga fefeka faka‘atamai lolotonga ‘enau ta‘u ako.

Ko e ngaahi polokalama fakaako mā‘olunga ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ko honau fatongiá ko e faka‘ai‘ai ‘o ha kakai ‘oku ‘atamai lelei. ‘Oku totonu ke nau a‘u atu ki he tokotaha ako kōtoa pē, tokoni kianautolu ‘i hono poupou‘i ha sio fakamāmani lahi ‘oku malu, pea mo ha fakakaukau ki he mo‘ui mo e me‘a ‘oku māhu‘inga, ‘atamai faka‘ei‘eiki, ‘ulungāanga lelei lahi, fakakaukau fakasaienisi, koe‘uhi ke nau tupu mo‘ui lelei ‘i he ‘atamai, sino mo e ‘ulungāanga. Ko e ngaahi tohi leleí ‘oku fu‘u fiema‘u ki hono tōkaki ‘o e kaha‘u ‘o e filōsefia, mo e kakai palōfesinale ‘i he saienisi ‘o e sōsiale. ‘Oku ‘osi fakahoko ‘e Siaina ‘a e tātaki tokangaekina ‘o e ngā‘unu ki mu‘a ‘i he tafa‘aki kó eni ‘o e ako, mo e fakalaka ki mu‘a ‘i he ngaahi fakafuofua ‘a Mākīsisi. Ka ko ‘etau ngaahi tohí ‘oku nau kei vaivai. ‘Oku kei lahi ‘a e ngāue ke fai ‘i he ‘oange ‘a e tokoni mālohi ange ki he fakalakalaka ‘o e sōsiōlisimi FakaSiaina, ‘unu ki mu‘a ‘i he ‘eketēmika fakamāmanilahi, mo fokotu‘u ha ngaahi fokotu‘utu‘u fakafa‘ahinga kuo maau.

‘I he‘ene a‘u mai ki heni, ko e ngaahi founga mo e ngaahi fokotu‘utu‘u fo‘ou ‘o e ngaahi sino ngāué ‘oku totonu ke ‘ave ki he fakatahataha‘i, tufa mo e ngāue‘i ‘o ha ngaahi tohi ki he ako, pea ngāue mālohi ki ai ‘a e ngaahi kulupu kōtoa pē, ‘o kau ai ‘a e kau ‘eketēmia, ngaahi akó mo e kau pūlusi tohi.

‘Oku fiema‘u ha founga fakamātala ‘oku mālohi ange ki he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘a Siainá ke fai honau fatongia. ‘Oku totonu ke lahi ange ‘etau kau atu ‘i ha toe taha, ke fokotu‘utu‘u e ngaahi me‘a ke ngāue‘aki mo fo‘u ‘aki ‘a e ngaahi fakafuofua ‘a Siainá. Ko hono mo‘oni, neongo pē ‘e fēfē, ko hotau le‘ó ‘oku kei vaivai ‘i he tu‘unga fakavaha‘apule‘anga ‘i he taimi ‘oku tau talanoa ai ki he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, koe‘uhi ko e ‘ikai ke tau malava ke fakahoko ha fakakīkihi mālohi mo a‘u atu ki he kau fānongo ‘oku tokolahi ange. Ke feau ‘a e tō nounou ko eni, kuopau ke tau faka‘alo hotau potó ‘i he fo‘u e ngaahi fakatātā/faka‘ilonga ‘okú ne fakahā ‘etau fakakaukauloto, mo fakatupu ha toe ngaahi fakakaukauloto, ‘ēlia ‘o e ako/ngaahi mala‘e ‘o e ako mo ha ngaahi kupu‘i lea ‘oku faingōfua hono mahino‘i, pea tali ‘e he komiuniti fakavaha‘apule‘anga, ‘o fakalōto‘i ai ha kau ‘eketēmika fakavaha‘apule‘anga ke nau fakahoko ha fakatōtolo mo ha ngaahi feālēlea‘aki. Ko e ngaahi feinga pehē ní kuopau ke kamata‘aki hano fokotu‘u ha ngaahi founga fakafuofua mo e fakalaulauloto ‘i he ‘ēlia kōtoa pē ‘o e ako. Kuopau ke tau fakalotolahi ‘a e ngaahi sino ‘oku nau fakahoko ‘a e fakatōtolo ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ke kau mo ‘ilo ‘a e ngaahi kautaha ‘eketēmika fakavaha‘apule‘anga, tokoni‘i e fokotu‘u ‘o e ngaahi senitā fakatōtolo ‘a Siaina ‘i muli, pea faka‘ai‘ai ‘a e fakatōtolo ‘a e ngaahi kulupu mei muli mo e ngaahi makatu‘unga ‘i he ngaahi ‘īsiu ‘a Siaina. Tānaki atu ki ai, te tau poupou ki he ngaahi fakafetongi ‘i he vaha‘a ‘o e ngaahi tangikē fakakaukau ‘a Siaina mo e kau muli, pea faka‘ai‘ai ‘a e fai ‘o e lēsoni Siaina(Chinese Studies) ‘i he ngaahi fonua kehe.

Ko e sekitoa ki he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ‘oku totonu ke fakalahi ‘ene māfola ki tu‘apule‘anga ‘aki e fakamāmafa ‘i he ngaahi ‘īsiu fakamāmanilahi ‘oku tau tokanga ki ai, mo kamata pea tātaki ha ngaahi polōseki fakatōtolo ‘oku fe‘unga. Pea ‘oku totonu ke toe fai ha feinga ke fōfoa‘i ha ngaahi uepisaiti lelei faka‘eketēmika ki he lea muli, mo ha ngaahi naunau laukonga (nusipepa, makasini, etc), pea mo tokoni ke fakafe‘iloaki ‘a e ngāue ‘a e kau fakatōtolo Siainá ki he toenga ‘o māmani, ke poupou‘i ‘enau kau ki he ngaahi seminā fakavaha‘apule‘anga mo hono pulusi ‘enau ngaahi pepa fakatōtoló.

Ko hono teuteu‘i ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘aki e fōtunga FakaSiaina, ko e founga angamāheni ia ‘o e polōseki mo e ngāue faingāta‘a ‘oku fiema‘u ki ai ‘a e palani lelei ‘i he lēvolo ‘i ‘olunga, mo e ngaahi feinga ‘oku fekau‘aki mei he ngaahi kulupu kōtoa ‘oku kau ki ai. ‘Oku totonu ke tau kamata ha ngaahi polokalama fakatupu me‘a fo‘ou mo fokotu‘u ha ngaahi tu‘u‘anga ki ha ngaahi liliu fo‘ou, pea poupou ‘a e ‘ilo fo‘ou ‘i he ngaahi māla‘e kōtoa ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale. ‘Oku totonu ke tau hiki hake mo fakalahi ‘a e fakatōtolo, fanongonongo mo e ako‘i ‘o e ngaahi fakafuofua ‘a Mākīsisi, ‘aki hono ‘oange kakato ha ngaahi polokalama fakatōtolo mo fakalakalaka ki he fakafuofua ‘a Mākīsisi, ki he ngaahi senitā ‘o e fakatōtolo ki he ngaahi fakafuofua fakasōsiale ‘a Siaina, ki he kau ‘eketēmika ‘o Mākīsisimi, pea ki he nusipepa, makasini, uepisaiti mo e ngaahi tu‘unga kehe ki he ngāue faka-fakakaukau mo e fakafuofua. Tānaki atu ki ai, ko e ‘initānetí mo e tānaki fakamatalá ‘oku totonu ke fakangāue‘i ke hiki hake ki he fetu‘utaki faka-IT mo ngāue‘aki ‘i he sekitoa ‘o e filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ‘i he ngaahi māla‘e hangē ko e tohi(books), ‘u tohi fakamātala(dossiers), uepisaiti mo e tānaki‘anga fakamatala.

Ko e langa ko ia ‘o e senitā fakafonua ki he ngaahi tohi kuo pūlusi ‘i he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale ‘oku totonu ke fakavave‘i, pea fokotu‘u mo ha me‘angāue faka‘ilekutūlōnika ‘oku fe‘unga pea lava e tokotaha kōtoa ‘o ngāue‘aki ki he filōsefia mo e saienisi ‘o e sōsiale, ke faingōfua e vahevahe ‘o e ngaahi fakamatala. Ko e ngaahi founga hono tūfaki, foaki mo e pule‘i ‘o e pa‘anga ki he fakatōtoló ‘oku totonu ke liliu ke fakapapau‘i ‘oku ngāue lelei‘aki. ‘Oku kau ki heni ‘a e fakalahi ‘o e pa‘anga, ke lahi fe‘unga ‘a e pa‘anga ke taau mo feunga ki he me‘a ‘oku vahe‘i ki ai, fakafa‘ahinga e pa‘anga mo e fe‘auhí ke ma‘u ha pa‘anga, mo e pa‘anga foaki ‘e he pule‘anga ko e me‘a‘ofa. Lolotonga ia, ‘oku totonu ke ‘i ai ha founga ‘oku mafai mo ‘ata ki tu‘a ke fakamāhu‘inga‘i‘aki, mo ha founga ke poupou ki hono faka‘ilonga‘i mo tūfaki ha ola ‘o e ngaahi fakatōtolo ‘oku fakahokó.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *