NGĀ‘UNU KI HA KOMIUNITĪ ‘O HA KAHA‘U FĒVAHEVAHE‘AKI MA‘A HA‘A TANGATA

Sānuali 18, 2017

Lea ‘i he ‘Ōfisi ‘o e Pule‘anga Fakatahataha ‘i Sīniva.

‘I he kamata‘anga ‘o e ta‘u fo‘ou kó eni, ‘oku hā fo‘ou e me‘a kōtoa pē, pea ‘okú ne ‘omai ‘a e fiefia lahi kiate au ké u ‘a‘ahi mai ki he ‘Ōfisi ‘o e Pule‘anga Fakatahataha ‘i Sīniva, mo ālea mo kimoutolu fekau‘aki mo e komiunitī ‘o ha kaha‘u fevahevahe‘aki ma‘a ha‘a tangata, ‘a ia ko e ui ia hotau kuonga.

Na‘á ku toki kau atu ki he fakataha Fakata‘u ki he ‘Ekonōmika ‘a Māmani. ‘I Tāvosi, na‘e tokolahi ‘a e kau lea na‘a nau pehee, ko e māmani ‘o e ‘ahó ni ‘oku fonu ‘i he ta‘eta‘epau. ‘I he anga ‘o ‘enau vakai, ‘oku hanga atu e kakaí ki ha kaha‘u ‘oku fonu monū‘ia, ka ‘oku puputu‘u honau lotó ki he me‘a ‘oku hanga mai mei he kaha‘u. Ko e hā e me‘a kuo hoko ki hotau māmaní, pea ‘e anga fēfē ha‘atau tali ki ai ? ‘Oku fakalaulauloto ‘a māmani ki he ngaahi fehu‘i kó eni, pea ko e me‘a tatau ‘oku ‘i hoku ‘atamai.

‘Oku ou tui ke tali e ngaahi fehu‘i kó eni, ‘oku fiema‘u ke māhino kiate kitautolu ‘a e ngaahi tefito‘i ‘īsiu kó eni: Na‘a tau ha‘u mei fē ? ‘Oku tau ‘i fē ‘i he ngaahi ‘aho ni ? Pea ko ‘etau ‘alu ki fē ?

‘I he ngaahi sentuli kuo hili, ne fōnonga mai ‘a ha‘a tangata ‘i he ngaahi tau ne pīponu ai ‘a māmani he toto, mo e ngaahi tau ne mōmoko ai e vā ‘o e ngaahi fonua(Cold War), ka ‘i he taimi tatau ne ‘i ai e ngaahi fakalakalaka ‘oku taau ke tokangaekina. ‘I he ‘uluaki konga ‘o e senituli, na‘e faingāta‘a‘ia ai ‘a ha‘a tangata mei he tautea ‘o e ongo tau lālahi ‘e ua ‘a māmani, pea faka‘amu e kakaí ke fakangata e taú kae fai ha melino. ‘I he 1950 mo e 1960 tupu, ne ‘ā hake ‘a e kakai ‘o e ngaahi koloniá ‘o nau feinga ke lulu honau ha‘i seiní ke homo, kae ma‘u e tau‘atāina. Talu mei he ‘osi e tau na‘e ‘iloa ko e Cold War ‘a ia na‘e Momoko ai e Vā ‘o e ngaahi fonua, ne tulitaupau ‘e he kakai honau tūkuingatá, ke fakalahi ‘a e ngāue fakataha ki ha fakalakalaka ‘oku tatau ki he tokotaha kōtoa.

Ko e melinó mo e fakalakalaká, na‘e holi ki ai ‘a ha‘a tangata ‘i he senituli kuo hili. Kaikehe ko e taumu‘a ‘oku te‘eki ke tau a‘usia. ‘Oku fiema‘u ke tau fai ha tali ki he ui ‘a e kakai, to‘o e va‘akau tā taimi ‘o e hisitōlia, pea tūtui ai pē ki mu‘a ‘i he lele malafoni ki he melinó mo e fakalakalaka.

Ko ha‘a tangata ‘oku ‘i he kuonga ‘o e fakalakalaka lālahi, pea pehee ki ha ngaahi liliu. Ko e ‘ālunga ki he vahevahe ‘o e māfai he ngaahi fonua mo e ‘ekonōmika fakaemāmani lahi, ‘oku mātua mai he taimí ni. Ko e fakalakalaká ‘oku hā ia ‘i hono ngāue‘aki ‘o e Ma‘u‘anga Fakamātala Fakatekinolosia (IT) ‘i he fakalakalaka fakasōsiale, mo hono hiki hake ‘o e kehekehe ‘i he ngaahi ‘ulungāanga fakafonua. ‘Oku ‘i ai ‘a e fakalakalaka ‘i he takai fo‘ou mai ‘a e liukava fakaesaienisí mo e falengāué. Ko e fetu‘utaki mo e fefālala‘aki ‘i he vā ‘o e ngaahi fonuá, ‘oku māhu‘inga ki hono fakahaofi ‘o ha‘a tangata. ‘Oku māmafa ange ‘a e mālohinga ‘o e melino ‘i he ngaahi ‘uhinga ‘oku nau fakatupu e taú, pea ko e ‘ālunga hotau kuonga ki he melino, fakalakalaká, ngāue fakatahá mo e ngaahi ola ‘oku ikuna ki he tokotaha kōtoa, ‘oku vave ‘ene takina ki ‘olunga.

‘I he tafa‘aki ‘e taha, ko ha‘a tangata ‘oku ‘i he lotolotonga ‘o e kuonga ‘o e ngaahi pole lahi mo e faingāta‘a ‘oku fakautuutu. Ko e tupu fakaemāmani lahí ‘oku tuai, ko e ola ‘o e faingāta‘a fakaepa‘angá ‘oku tu‘u tatau pē, pea ko e ngaahi feavaāki ‘i he fakalakalaká ‘oku ‘alu pē taimi mo ‘ene fālahi ange. Ko e ngaahi mōveuveu fakakautaú ‘oku kei hoko pē mei he taimi ki he taimi. Ko e fakakaukau ‘i he taimi ‘o e Cold War ‘a ia na‘e Momoko ai e Vā ‘o e Ngaahi Fonuá mo e pōlitiki he ma‘u māfaí, ‘oku kei hoko pē. Ko e ngaahi fakatāmaki fakaenatula tautēfito ki he fakaaoao, ngaahi faingāta‘a he kumi hūfanga, ngaahi mahaki pīpihi mo e liliu ‘o e ‘ea, ‘oku nau kei māfola pē.
‘Oku taha pē ‘a e fo‘i māmaní pea ko kitautolu ha‘a tangata ‘oku taha pē hotau ‘api. ‘Oku pehee ‘e Toketa Sitīveni Hawking ‘oku mālava pē ke ‘i ai ha ngaahi ‘univeesi ‘oku nau palāleli. ‘Okú ne pehee foki ‘oku totonu ke fakasio ‘i he ngaahi palanite kehé, pē ko e fē ha palanite ‘e hoko ko hotau ‘api fo‘ou. ‘Oku ‘ikai ke tau ‘ilo pē ‘e hoko fakakū ‘a e ‘amanaki kó ia. ‘I he lolotongá ni, ko māmani pē hotau ‘api, kó ia ko ‘etau filí ‘oku taha pē ke tau tokanga‘i mo lehilehi‘i. ‘Oku ‘i ai ‘a e moto fakaLātina ‘oku tā ‘i he ‘ato fuopotopoto ‘o e Palasi Fakapule‘anga ‘o Suitisālani ‘oku pehee, “Taha ma‘a tautolu kātoa, pea kātoa ma‘ae taha.” ‘Oku totonu ke ‘oua ‘e ngata ‘etau fakakaukaú ‘i hotau to‘utangata, ka tau toe fakakaukau ki he to‘utangata hoko mai.

Kau Fine‘eiki mo e kau Tangata‘eiki Si‘oku Ngaahi Kaungāme‘a
Paasi atu ‘a e ama ‘o e melinó mei he to‘utangata ki he to‘utangata, tauhi ‘a e fakalakalaká pea fakapapau‘i ‘oku tupulaki ‘a e sivilaisé: Ko e me‘a eni ‘oku faka‘amu ki ai ‘a e kakai ‘o e fonua kotoa pē; ko e fatongia ia ‘o e kau fakafōfonga hotau to‘utangatá ke nau fakafua. Pea ‘oku tu‘u ‘a Siaina ke langa hake ha komiunitī ‘o ha kaha‘u fevahevahe‘aki ma‘a ha‘a tangata mo hōkosi ha fakalakalaka ‘oku kau ki ai e tokotaha kōtoa pē mo ikuna.
‘Oku hanga ‘e he vīsoné ‘o fakahinohino ‘a e ngāue, pea ko e hala ke tau fou ai, ‘okú ne fakapapau‘i ‘a e kaha‘u. ‘Oku fakahā mai ‘e he hisitōlia ‘o onopooni, ko e taumu‘a ‘a ha‘a tangatá ‘oku nau feinga ki ai, ke fokotu‘u ha tu‘utu‘uni fakavaha‘apule‘anga ‘oku potupotu tatau mo totonu. Kuo lahi e ngaahi tu‘utu‘uni ngāue ‘oku ‘asi hake mei he ngaahi liliu māmālie na‘e hoko ki he vā fakavaha‘apule‘anga, pea kuo tali ‘o hangē kó eni: mei he ngaahi tu‘utu‘uni ngāue ‘oku totonu mo fakapule‘anga, ‘a ia na‘e fokotu‘u ‘i he Melino ‘a Uesifalia(Westphalia) he ta‘u ‘e 360 kuo hili ki he ngaahi me‘a fakavaha‘apule‘anga fekau‘aki mo e mo‘ui ‘a ha‘a tangata, ‘a ia na‘e fakapapau‘i ‘i he Fakataha ‘i Sīniva he ta‘u ‘e 150 kuo hili; mei he kaveinga ‘e fā mo e tu‘utu‘uni ngāue ‘e fā na‘e tauhi fakatoputapu ‘i he Tohi Lao ‘a e Pule‘anga Fakatahataha ‘i he ta‘u ‘e 70 kuo hili, ki he Tu‘utu‘uni Ngāue ‘e Nima ‘o e Nofo Melino na‘e fakahoko ‘i he Konifelenisi ‘i Penitanga(Bandung) he ta‘u ‘e 60 kuo ‘osi. ‘Oku hanga ‘e he ngaahi tu‘utu‘uni ngāue kó eni ‘o fakahinohino kitautolu ki hono langa hake ha komiunitī ‘o ha kaha‘u fevahevahe‘aki ma‘a ha‘a tangata.

Ko e tatau ‘o e pule ‘i he ngaahi pule‘angá ‘a e ‘ulungāanga māhu‘inga taha ‘okú ne pule‘i ‘a e vā ‘o e pule‘anga mo e pule‘anga ‘i he ngaahi senituli kuo hili, pea ko e tefito‘i tu‘utu‘uni ngāue ia ‘oku siofi ‘e he Pule‘anga Fakatahataha, mo hono ngaahi va‘á mo e ngaahi sino ngāue. Ko e uho ‘o e pule taau mo totonú ko e pule mo e ngēia ‘o e ngaahi fonua kōtoa, ‘o tatau ai pē, pē ko e fonua lahi pe si‘isi‘i, mālohi pe vaivai, ma‘ume‘a pe māsiva, kuopau pē ke faka‘apa‘apa‘i; ko ‘enau ngaahi me‘a fakalotofonuá ke ‘oua ‘e kātaki‘i ha kaunoa‘ia, pea ‘oku ‘i ai ‘enau totonu ke fili tau‘atāina ‘enau founga nofo fakasōsialé mo e hālanga ki he‘enau fakalakalaka. ‘I he ngaahi kautaha hangē ko e Pule‘anga Fakatahataha, Kautaha Fefakatau‘aki ‘a Māmani, Kautaha Mo‘ui ‘a Māmani, Kautaha ‘a Māmani ki he Koloa Fakae‘atamai, Kautaha Fakamātala ‘Ea ‘a Māmani, ‘Iunioni Fetu‘utaki Fakavaha‘apule‘anga ‘a Māmani, ‘Iunioni Fe‘aveaki Meili ‘a Māmani, Kautaha ki he Fefolau‘aki Fakaemāmani lahi mo e Kautaha Leipa Fakavaha‘apule‘anga, ‘oku totonu ke ma‘u ‘e he fonua kōtoa pē ‘a e le‘o tatau ‘i he fai tu‘utu‘uní, pea ke nau ma‘u ha mālohi māhu‘inga ki hono fakalelei‘i ‘o e pule fakaemāmanilahi. ‘I ha kuonga fo‘ou, ‘oku totonu ke tau pouaki ha pule ‘oku taau mo totonu, pea ngāue ki he tatau ‘a e ngaahi fonua kōtoa pē, ke nau fiefia ‘i he‘enau ngaahi totonu mo e faingamālie, pea mo hono fa‘u mo e siofi ‘o e ngaahi lao.

Na‘e fakamo‘oni ‘i Sīniva ‘a e ngāue‘aki e Fakahā Faka‘osi ‘o e Palopālema ki hono Fakafoki ‘o e Melino ‘i ‘Inito-Siaina(Indo-China), ko e ‘uluaki fakataha ia ‘a e kau taki ki hono fakalelei ‘o e ongo fa‘ahi lolotonga e Taimi ne Momoko ai e Vā ‘o e Ngaahi Fonua, pea mo e talanoa mo e ngaahi ālea ‘i he ngaahi ‘īsiu pelepelengesi, hangē ko e ‘īsiu ki he fa‘u ‘ātomi ‘a ‘Iulani (Iran) pea mo e ‘īsiu ‘a Sīlia. Ko e me‘a ‘oku tau ako mei he ngaahi me‘a na‘e hoko he kuohili mo e lolotonga, ko e talanoa mo e ālea ko e ongo founga lelei ia ke hoko ko e hala fakakavakava ki he ngaahi faikehekehe, pea ko e ngaahi ālea fakapōlitikalé ‘a e tefito‘i founga ke solova ‘aki e ngaahi fepakipaki. ‘I he taimi ‘oku tau angatonu ai, loto lelei mo ma‘u e poto fakapōlitikale, ‘oku ‘ikai ha fepaki ia ‘e fu‘u lahi ke solova, pea ‘oku ‘ikai ha ‘aisi ia ‘e fu‘u mātolu ke fāhi‘i.

Na‘e pehee ‘e he filōsefa Siaina, “Ko e laó ko e makatu‘unga ia hono pule‘i ha Pule‘anga.” ‘I heni ‘i Sīniva, ‘i he makatu‘unga ‘o e Lao ma‘ae Pule‘anga Fakatahataha, kuo hanga ‘e he kau mēmipa ‘o e Pule‘anga Fakatahatahá ‘o aofangatuku ha ngaahi lao fakavaha‘apule‘anga mo ha ngaahi me‘angāue fakalao ‘i he malu fakapōlitikale, fefakatau‘aki, fakalakalaka, ngaahi ‘īsiu fakasōsiale, totonu ‘a e tangata, saienisí mo e tekinolosia, mo‘ui lelei, leipa, koloa fakae‘atamai, ‘ulungāanga fakafonuá mo e sipoti. Ko e ‘aonga ‘o e laó ‘oku nofo ia ‘i hono fakahoko. Kó ia ko e fatongia ia ‘o e kau mēmipá ke pouaki ‘a e mafai ‘o e lao fakavaha‘apule‘anga, fakahoko ‘enau ngaahi totonú ‘o fakatātau ki he lao, pea mo fakakākato honau ngaahi fatongiá ‘i he lelei taha. Ko e ‘aonga ‘o e laó ‘oku nofo foki ‘i he totonú mo e fakamaau totonu. ‘Oku totonu ke fakapapau‘i ‘e he kau mēmipa kōtoa ‘o e Pule‘anga Fakatahataha, mo e ngaahi sino ‘oku nau fakahoko e fakamaau fakavaha‘apule‘anga, ke tatau mo taha ‘a hono fakahoko ‘o e lao fakavaha‘apule‘angá mo fakatāle‘i ‘a e ta‘e faitotonu pē ko e filifilimānako, ‘o fakapapau‘i ‘a e ‘ulungāanga mo‘oni mo tatau mo e fakamaau totonu ‘i māmani.

Hangē ko e lea ‘a e kau Siaina, “‘Oku lahi e ‘ōsení koe‘uhi he ‘okú ne tali e ngaahi vaitafe.” Ko e anga tau‘atāina mo e kau mai ‘a e tokotaha kōtoa ‘okú ne ‘ai ‘a Siniva ke hoko ko e senitā ‘o e ngāue fakatipilomētika ki he ngaahi fonua kōtoa pē ke solova‘aki ‘enau ngaahi palopālema. ‘Oku totonu leva ke tau ‘unuaki ki mu‘a ‘a e temokālati ‘i he vā fakavaha‘apule‘angá, pea fakatāle‘i ‘a e pule ‘a e fonua pē ‘e taha pē ua. ‘Oku mafai e ngaahi fonua kōtoa ke nau fakafuo ‘a e kaha‘u ‘o māmani, fa‘u ‘a e ngaahi lao fakavaha‘apule‘anga, pule‘i ‘a e ngaahi me‘a fakaemāmani lahi mo vahevahe ‘a e fua ‘o e fakalakalaka.

‘I he 1862, na‘e pehee ai ‘e Henelī Dunant he‘ene tohi: Un Souvenir de Solferino, pē ‘e lava nai ke ne fokotu‘u ha ngaahi kautaha ki he totonu ‘a e tangatá mo aofangatuku ha ngaahi lao ki he totonu ‘a e tangata. Na‘e ma‘u e tali he ‘osi ‘a e ta‘u ‘e taha, ‘i hono fokotu‘u ‘o e Kōmiti Fakavaha‘apule‘anga ‘a e Kōlosi Kula. ‘I he ta‘u ‘e 150 kuo hili, ne hoko e Kōlosi Kulá ko e faka‘ilonga mo e fuka. ‘I he mata ‘o e ngaahi ta‘efemāhino‘aki ‘oku toutou hokó, ‘oku totonu ke tau semipīone‘i ‘a e laumālie ‘o e ha‘a tangata, mānava‘ofa, fakatāpui ‘etau mo‘ui, pea foaki ha ‘ofa mo ha ‘amanaki ki he si‘i kakai ta‘ehalaia ‘oku ma‘u kinautolu ‘i he ngaahi ‘ātakai fakamanavahe. ‘Oku totonu ke tau pouaki ‘a e ngaahi tefito‘i tu‘utu‘uni ngāue ‘o e tu‘u ‘ataa, ta‘e filifilimānako mo e mo‘ui tau‘atāina, faka‘ehi‘ehi mei he fakapōlitikale‘i ‘o e ngaahi ‘īsiu fekau‘aki mo ha‘a tangata pea fakapapau‘i ‘oku ‘ikai ke kau ‘a e militale ‘i he ngaahi tokoni ki ha‘a tangata.

Kau Fine‘eiki mo e kau Tangata‘eiki Si‘i ngaahi Kaungāme‘a
Ko e ngaahi vīsone lālahi ‘e toki a‘usia pē ‘i he ngāue. Ko e ngāué ko e kī ia ki hono langa ha komiunitī ‘o ha kaha‘u fevahevahe‘aki ma‘a ha‘a tangata. Ke a‘usia ‘a e taumu‘a kó eni, ‘oku totonu ke tokoni‘i ‘e he komiunitī fakavaha‘apule‘anga ‘a e ngaahi hoangāue, mālū, tūpú, ngaahi fakafetongi ‘i he ngaahi sivilaise pea mo e langa ‘o ha ngaahi ‘ātakai malu.

– ‘Oku totonu ke tau langa ha māmani ‘e nofoma‘u ai ‘a e melino, ‘aki ‘a e talanoa mo e feālea‘aki. ‘I he taimi ‘oku fiefia ai e ngaahi fonua ‘i he melino, pea ‘e melino mo fiefia ‘a māmani; ‘i he taimi ‘oku fuhu ai ‘a e ngaahi fonua, pea ‘e faingāta‘a‘ia ‘a māmani. Mei he tau kó ia ‘a Pēloponīsia (Peloponnesian War) ‘i he senituli hono 5 kimu‘a ‘ia Kalaisi, ki he ongo tau lahi ‘a māmani, mo e Tau na‘e momoko ai e Vā ‘o e Ngaahi Fonua, ‘a ia na‘e hokohoko mai ‘o laka hake he ta‘u ‘e 40; na‘a tau ako ai ‘a e ngaahi lēsoni faingata‘a mo māhu‘inga ‘aupito. Hangē pē ko e lau ‘a e kau Siaina, “Ko e Hisitōlia, kapau he‘ikai ke ngalo, ‘e hoko ko e fakahinohino ki he kaha‘u.” Na‘e fokotu‘u foki ‘a e Pule‘anga Fakatahataha ‘e kinautolu ki mu‘a ‘iate kitautolu, pea ‘okú ne mālava ke ‘omai kiate kitautolu ‘a e me‘a kó eni: ke tau fiefia ‘i he melinó ‘o laka hake he ta‘u ‘e 70. Ko e me‘a ke tau fai ko hono fakalelei‘i ‘a e ngaahi founga ngāue mo e hālanga, ke toe lelei ange hono solova ‘o e ngaahi fakakikihi, fakasi‘isi‘i e tailiili , pea mo tā‘ofi ‘a e taú mo e fepakipaki.

Ko e tokotaha fa‘u tohi kó ia mei Suitisālani pea ko e tokotaha na‘e ma‘u pale he Nobel Prize ko Herman Hesse, na‘á ne fakamāmafa‘i ‘a e māhu‘inga ‘o e fai fatongiá “ ‘o ‘ikai ‘i he taú ka ‘i he melinó mo e fakaleleí.” ‘Oku totonu ke faka‘ai‘ai ‘e he ngaahi fonua ‘a e fepōtalanoa‘aki, ngāue‘aki e ‘ulungāanga fakatipilomētiká mo e ‘ikai ke fakafahafāha‘i. ‘Oku totonu ke fefaka‘apa‘apa‘i‘aki ‘e he ngaahi fonua lālahi ‘a ‘enau ngaahi tefito‘i fiema‘u, tokanga‘i ‘a e ngaahi me‘a ‘oku māmafa ki ai ‘enau tokanga, tauhi honau ngaahi kehekehé ke māpule‘ia, pea langa ha mōtolo fo‘ou ‘o e nofo fekāinga‘akí ‘o kau ai ‘a e ‘ikai ke fepakipaki, fakatipilomētika, fefaka‘apa‘apa‘aki, mo e ngāue fakataha ke ikuna fakatou‘osi e ongo/pē ngaahi fa‘ahi. Ko e koloá ‘etau tauhi ‘a e fetu‘utaki mo e fetauhi‘aki he anga totonu, te tau lava ‘o kālofi ‘a e tauhele ‘a Thucydides (Thucydides trap – ‘oku ‘uhinga eni ko e feinga ha fonua ke ne to‘o e taki mei ha fonua ‘e taha). ‘Oku totonu ke tauhi ‘e he ngaahi fonua lālahi e ngaahi fonua iiki ‘oku nau tatau pē; kae‘oua te nau lōmia e ngaahi fonua iikí ‘aki honau ngaahi māfai. ‘Oku ‘ikai totonu ke hanga ‘e ha fonua ‘o fakaava e Puha ‘a Panadola(Pandora’s Box – ko ha me‘a‘ofa ‘oku ngali mahu‘inga ka kohono mo‘oni ko e talatuki ia) ‘aki hano kamata ha tau pē ko hono ta‘etoka‘i ha lao fakavaha‘apule‘anga. Ko e ngaahi me‘atau fa‘u ‘ātomi, ko e Heletā ‘a Tamekolo(Sword of Damocles- ‘uhinga ‘e ‘i ai e me‘a kovi ‘e hoko kiate koe, kapau ‘e tautau mai e heleta ko eni ‘i ‘olunga ‘iate koe) ‘oku tautau mai ‘i ‘olunga ‘i ha‘a tangata, ‘oku totonu ke li‘aki faka‘aufuli pea faka‘auha ke ma‘a ‘aupito ‘i ha taimi lahi. ‘I hono fakahinohino ‘e he tu‘utu‘uni ngāue ‘o e melino, pule‘i ‘o ha pule‘anga, pule ‘oku kātoi mo fevahevahe‘aki, ‘oku totonu ke tau liliu e tahi loloto, ko e ongo pole, ‘ataa mo e ‘initāneti ke fai ai e ngāue fakataha ‘o ‘ikai ko e ngāue‘aki ke hoko ko e pēletifoomu fangatua ke fai ai ha fe‘auhi.

– ‘Oku totonu ke tau langa ha māmani ‘oku nau malu tatau pē, ‘o tupu eni mei ha ngāue fakataha. ‘Oku ‘ikai ha fonua ‘i māmani te ne malu tokotaha pē ‘iate ia pē. He‘ikai ke ‘i ai ha fonua ia ‘e malu kae moveuveu hono toe, koe‘uhi he ko e faingāta‘a ‘oku mo‘ua ai e ngaahi fonua kehe ‘e afuhia ai pē hono toe. Ko e taimi ‘oku faingāta‘a‘ia ai hoto kaungā‘api, ‘oku totonu ke te tokoni‘i kae‘oua na‘a te toe fakafefeka ‘e kita ‘a e ‘āa hoto ‘api. Hangē pē ko e lau ‘oku pehē, “Ko ‘etau ngāue fakataha te tau tu‘u fakataha, ko ‘etau māvahevahe, te tau tō”.

Ko e ngaahi tautoitoi kuo hoko ‘i ‘Iulope, ‘Afilika Tokelau mo e Hāhake Lotolotō ‘i he ngaahi ta‘u ki muí ni, ‘oku hoko ia ko e fakatātā mai kiate kitautolu ko e tautoitoí ko e fili ia ‘o ha‘a tangata. Ko hono tau‘i ‘o e tau toitoí ko e fatongia ia ‘o e fonua kōtoa pē. ‘I hono tau‘i ‘o e tautoitoi, ‘oku totonu ke ‘oua ‘e ngata pē ‘a e tokanga ki hono ngaahi faka‘ilonga, ka e to‘o faka‘aufuli ‘a e ngaahi aka ‘okú ne fakatupu. ‘Oku totonu ke fakalahi ‘a e fengāue‘akí mo hono langa ‘o ha ‘āa mālu fakaemāmani lahi, ke fakafepaki‘i ‘a e tautoitoi ke fakatupu ha fakamalu ‘oku malu ma‘ae kakaí ‘i māmani kātoa.
Kuo ‘osi a‘u ‘a e fika ‘o e kau hūfangá ki ha lekooti mā‘olunga talu mei he ‘osi e Tau Lahi hono Ua. Lolotonga hono ‘ohofi e faingāta‘a kó eni, ‘oku totonu ke tau a‘u ki hono aká. Ko e hā e ‘uhinga ‘e fiema‘u ai ‘e ha taha ke nofo ha feitu‘u kehe kapau ‘oku ‘i ai pē hono ‘api ‘ona ke foki ki ai ? ‘Oku totonu ke ngāue leva ‘a e UNHCR(United Nations High Commissioner for Refugees – ko e sino eni ‘o e Pule‘anga Fakatahataha ‘a māmani ‘oku nau fatongia‘aki ke tokoni mo mālu‘i e kau kumi hūfanga) mo e Kautaha Fakavaha‘apule‘anga ki he Fefolau‘aki, ke nau alea‘i ‘a hono fakatahataha‘i ‘o māmani ke nau matatali ‘a e ngaahi faingāta‘a ‘o e kumi hūfanga. Kuo tu‘utu‘uni ‘e Siaina ke nau ‘omai ha miliona ‘e 200RMB ki hono tokoni‘i ‘o e kau kumi hūfanga, mo e kakai kuo mole honau ngaahi ‘apí ‘i Sīlia.
Koe‘uhi ko e ngaahi faingāta‘a ‘o e tautoitoi mo e kumi hūfanga, ‘okú na fekau‘aki mo e ngaahi fepakipaki fakapōlitikale mo e fakasiokālafi, ko e feau ‘o e ngaahi fepakipaki kó eni ‘a e solova‘anga tefito ‘o e palopālemá ni. ‘Oku totonu ke foki mai e ngaahi kulupu ‘oku nau kaungatonu ki he ngaahi fepaki kó eni ki he tēpile ‘o e feālēlea‘aki, lolotonga ia ‘oku hanga ‘e ha ngaahi kulupu kehe ‘o fakafaingōfua ‘a e ngaahi ālea ‘oku fai. ‘Oku totonu ke tau faka‘apa‘apa‘i kōtoa ‘a e fatongia ‘o e Pule‘anga Fakatahatahá, ko e tokotaha ia ‘oku tu‘u vaha‘a ke fai e fakalelei.

Ko e ngaahi māhaki faka‘auha hangē ko e bird flu, Ebola mo e Zika ‘oku nau fakatokanga mai ‘oku māhu‘inga ‘a e malu e mo‘ui fakavaha‘apule‘anga. ‘Oku totonu ke fakahoko ‘e he Kautaha Mo‘ui ‘a Māmani ‘a e fatongia taki, ‘i hono fakafefeka ange ‘a e muimui‘i ‘o e māhakí mo hono vahevahe ‘a e fakamātala, ngaahi ngāue ‘oku ola lelei, mo e tekinolosia. ‘Oku totonu ke tokanga ange ‘a e komiunitī fakavaha‘apule‘angá, ki hono poupou‘i mo tokoni‘i e va‘a ‘o e potungāue mo‘ui ki tu‘a ‘i he ngaahi fonua ‘Afilika, mo e ngaahi fonua langalanga hake.

– ‘Oku totonu ke tau langa ha māmani ‘oku nau tu‘umālie tatau, ‘aki ‘a e ngāue fakataha ke ikuna e ongo fa‘ahi fakatou‘osi pē ngaahi kulupu kōtoa ‘oku kau mai. Ko e fakalakalaka ‘a e me‘a ‘oku fakamu‘omu‘a ‘e he ngaahi fonua kōtoa. ‘Oku totonu ke tu‘u fepikipiki‘i e ngaahi fonuá, hangē ha kau pāsese ‘i ha vaka, kae‘oua ‘e kole ki honau ngaahi kaungā‘api. Kātoa e ngaahi fonua – tautefito ki he‘enau tu‘unga faka‘ekonōmika – ‘oku totonu ke fakafēfeka e fekau‘aki ‘a e ‘ekonōmika ‘a e fonua, muimui‘i ‘a e ngaahi fiema‘u lolotongá mo e kaha‘u, mo siofi ‘a e feau ‘o e ngaahi palopālema fuoloa ne te‘eki lava ‘o solova. ‘Oku totonu ke puke ‘a e faingamālie fakahisitōlia ‘oku ‘omai ‘e he liliu fo‘ou fakaesaienisi mo tekinolosia, mo e ngaahi liliu ‘i he fale ngāue, mōtolo ki he tupu ‘a e ‘ekonōmika (shift growth model), teke ‘a e tupu ‘a e ‘ekonōmika ‘aki e fakatupu koloa(drive growth – ‘oku ngāue‘aki e lea kó eni ki ha kautaha ‘oku laka hake ‘enau tupu he ta‘u ‘e 3 ‘i he pēseti ‘e 6 pea ‘e lava ke tau pehee ‘oku teke ‘e he kautaha kó eni ‘a e ‘ekonōmika ‘o e fonua) pea mo tukuange ‘a e tupu (productivity) mo e fakatupu koloa(creativity). ‘Oku totonu ke tau pouaki e ngaahi lao ‘a e Kautaha Fefakatau‘aki ‘a Māmani, tokoni‘i e fefakatau‘aki ‘a e ngaahi pule‘anga ‘a ia ‘oku nau ‘ātaa ki ha taha pē, ‘ata ki tu‘a, kātoi mo ‘ikai ke toe fakafaikehekehe‘i ‘a e ngaahi fonua ‘oku nau fefakatau‘aki, mo langa ha ‘ekonōmika fakaemāmani lahi ‘oku ‘ata ki he tokotaha kōtoa. Ko e fakangatangata ‘oku hilifaki he fefakatau‘aki mo e nofo tokotaha, he‘ikai lava ke ma‘u ai ha lelei ‘a ha taha.

‘Oku hanga ‘e he ‘ekonōmika fakaemāmani lahi, ‘a ia ko e ‘ālunga fo‘ou fakahisitōlia ia, ‘o fakafaingōfua‘i lahi ‘a e fefakatau‘aki, ‘inivesimeni, ‘aukau ‘a e kakai, mo e ngaahi fakalaka fakatekinolosia. Talu mei he māliu ‘a e senituli, mo e hanga ‘e he komiunitī fakavaha‘apule‘anga ‘o fokotu‘u ‘a e Taumu‘a Fakalakalaka ki he Mileniume pea mo e ‘Āsenita 2030 ki he Fakalakalaka ‘oku Tolonga, ‘i he malumalu ‘o e Pule‘anga Fakatahataha mo heka ‘i he ta‘au ‘o e ‘ekonōmika fakaemāmani lahi. Fakamālō ki he ngaahi fokotu‘u fakakaukau fo‘ou ko eni, ‘o lava ai ke to‘o ‘a e nofo māsivá mei he kakai ‘e toko 1.1 piliona, lava ai e kakai ‘e 1.9 piliona ‘o ma‘u e vai ‘oku malu ki he inu, pehē ki he kakai ‘e toko 3.5 piliona ‘oku lava ke nau ngāue‘aki e ‘initāneti; pea ko e taumu‘a ke ta‘aki fu‘u ‘a e māsivá ‘i he 2030. ‘Oku fakahā ‘e he ngaahi ola kó eni ko e ‘ekonōmika fakaemāmani lahí ‘oku lelei ‘aupito. Ka ‘oku kei ai pē foki ‘a e ngaahi palopālema, hangē ko e faikehekehe ‘i he fakalakalaka, ko e ngaahi pule ‘oku nau ‘efihia he ongo fakakaukau ‘e ua pea ‘ikai pau pē ko e hā e me‘a ‘e fai, ko e faikehekehe ‘i hono ngāue‘aki e ‘initāneti koe‘uhi ko e māsivesiva ange e ngaahi feitu‘u kae tu‘umālie e ngaahi feitu‘u, mo e si‘isi‘i ‘a e angatonu. Ka ko e ngaahi langa māmahi ‘oku tupulaki. ‘Oku totonu ke tau femātaaki mo e ngaahi palopālema pea tau fai ha ngāue ki ai. Hangē ko e lea ‘a e kau Siaina, “’Oku totonu ke ‘oua na‘a tuku ‘eta kai koe‘uhi pē ko e ilifia na‘a te lo‘oa.”

‘Oku totonu ke ma‘u hotau fakamaama mei he hisitōlia. ‘Oku talamai ‘e he kau fa‘u hisitōlia ‘i he taimi koee, ‘oku fiema‘u ‘e he liliu fakasōsiale ha fakalakalaka faka‘ekonōmika ‘oku tupu vave; ka ‘oku hanga ‘e he kakai ‘o poupou‘i ‘a e ‘ekonōmika tupu vave. Ko ia ‘oku totonu ke tuku ‘etau sio pe mo e hoha‘a, ka tau ngā‘unu ki mu‘a ‘o fakafēpaki ki he ngaahi me‘a ‘oku matamata kehe. ‘Oku lava ‘o ma‘u e ngaahi tali ‘i he mo‘ui. ‘Oku ako‘i kitautolu ‘e he faingāta‘a fakapa‘anga fakaemāmanilahi ‘o e 2008 ke tau fakafēfeka ange ‘etau fengāue‘aki fakataha, mo fakalelei‘i ‘a hono pule‘i ke fakapapau‘i ‘a e malu ‘o e tupu ‘a e ‘ekonōmika fakaemāmanilahi; pea ‘ai ke fakaava ki he tokotaha kōtoa, kau mai e tokotaha kōtoa, palanisi pea ‘aonga ki he tokotaha kōtoa. ‘Oku totonu ke tau ta‘o ha fo‘i keke ‘oku fōlahi ange ‘o vahevahe tatau ia ke fakapapau‘i e fakamaau totonú mo e anga tonu.

‘I he Sepitema kuo ‘osi, na‘e fai ai ‘a e fakataha e kau taki ‘o māmani ‘i Hangzhou pea na‘e fakatefito eni ‘i hono pule‘i ‘o e ‘ekonōmika fakaemāmanilahi mo e ngaahi ‘īsiu kehekehe, ngāue‘aki e Sīpinga ki he Tupu ‘i he Fakatupu Koloa, pea ko e ‘uluaki taimi eni ne tuku ai ‘a e fakalakalaka ‘i loto ‘i he ālangafale fakaemāmanilahi ‘o e ‘ekonōmika fakapule‘anga, pea mo e pālani ngāue kuo ‘osi fa‘u.

– ‘Oku totonu ke tau langa ha māmani ‘oku ava honau ngaahi matapā mo kātoi ai ‘a e ngaahi ako ‘oku fekau‘aki mo felōtoi ki ai. “Ko e supo ‘oku ifó ‘oku ngaohi ‘aki ia ‘a e ngaahi me‘a kehekehe ‘o fēfiohi ai.” Ko e kehekehe ‘i he sivilaise ‘a ha‘a tangatá ‘oku ‘ikai ngata pē he‘ene fakamātala e ‘uhinga hotau māmani, ka ‘okú ne fakateka ‘a e fakalakalaka ‘a ha‘a tangata. ‘Oku laka hake he 200 ‘a e ngaahi fonua mo e ngaahi feitu‘u, laka hake he 2,500 ‘a e ngaahi matakali, mo e ngaahi lotu kehekehe ‘i hotau māmani. ‘Oku hanga ‘e he ngaahi hisitōlia kehekehe, ngaahi tu‘unga kehekehe ‘o e ngaahi pule‘anga, ngaahi matakali kehekehe mo e ngaahi ‘ulungāanga kehekehe ‘o fā‘ele‘i mai ‘a e ngaahi sivilaise kehekehe, ‘o ngaohi hotau māmaní ke fio ai e ngaahi lanu faka‘ofo‘ofa kehekehe. ‘Oku ‘ikai ha me‘a ia ko e sivilaise lelei ange pe sivilaise ma‘ulalo ange. ‘Oku kehekehe pē ‘a e ngaahi sivilaisé ‘i hono hingoa mo e feitu‘u. ‘Oku ‘ikai totonu ke hoko e kehekehe ‘i he ngaahi sivilaise ko ha tupu‘anga ‘o e fēpakipaki fakaemāmanilahi; sai ange ke ui ko e me‘a fakateka ‘o e fakalakalaká.

Ko e sivilaise kōtoa pē, mo hono faka‘ofo‘ofa mo hono tupu‘anga, ko e koloa ‘a ha‘a tangata. ‘Oku totonu ke tohoaki mai ‘e he ngaahi sivilaise kehekehe ‘enau ngaahi lelei ke ma‘u ai ha fakalakalaka ‘oku tatau ki he tokotaha kōtoa. Ko e ngaahi fetokoni‘aki pehē ‘i he sivilaisé ‘oku totonu ke hoko ia ko ha ma‘u‘anga faka‘ai‘ai ke fakalaka‘aki ki mu‘a ‘a e sōsaieti ‘o ha‘a tangatá pea mo hoko ko e me‘aha‘i ke ne tauhi ‘a māmani ‘i he melino.

– ‘Oku totonu ke tau ngaohi hotau māmani ke ma‘a mo faka‘ofo‘ofa ‘aki hono muimui‘i ‘a e fakalakalaka ‘oku lanumata mo si‘isi‘i ai ‘a e kāponi(carbon). ‘Oku ō fakataha pē ‘a ha‘a tangata mo nātula, ‘a ia ‘oku ‘uhinga ia kapau ‘e ‘i ai ha maumau ki natula, ‘e foki mai pē ke ne mā‘unganofo ki ha‘a tangata. ‘Oku ‘ikai ke tau fa‘a tokangaekina ‘a e ngaahi koloa fakaenatula hangē ko e ‘ea, vai, kelekele mo e langi lanu pūlū he lolotonga ‘etau ma‘u kinautolu. Ka he‘ikai foki lava ke tau mo‘ui kapau he‘ikai te tau ma‘u kinautolu. Kuo hanga foki ‘e he ngaahi falengāue ‘o fakatupu e ngaahi koloa fakamatelie ne te‘eki ke tau sio ai, ka ‘okú ne toe hanga pē ‘o fakatupu e maumau ki he ‘ātakai, he‘ikai ke lava ke tau toe to‘o pē fetongi. ‘Oku totonu pē ke ‘oua te tau ngāue kōtoa ‘aki e ngaahi koloa na‘e tuku‘au mai mei he to‘utangata kuo hili, ‘o ‘ikai tuku ha me‘a ki he‘etau fānau, pē muimui ki he fakalakalaka ‘i ha founga ‘e ala ‘auha ai e me‘a kōtoa. Ko e vai ma‘á mo e mo‘unga lanumatá ‘oku lelei pē hangē ko e ngaahi mo‘unga ‘oku koula mo e siliva. ‘Oku totonu ke tau tauhi ‘a e fetāiaki he vaha‘a ‘o e tangatá mo natulá mo muimui ki he fakalakalaka ‘oku tōlonga.
‘Oku totonu ke tau muimui‘i ha mo‘ui mo ha ngāue ‘oku lanumata(green), si‘isi‘i ai ‘a e kāponi(carbon), fuopotopoto mo tōlonga, ‘unuaki ki mu‘a ‘a e ‘Āsenita 2030 ki he Fakalakalaka ‘oku Tōlongá ‘i he founga ‘oku palanisi, pea fekumi ki ha sīpinga ‘o e fakalakalaká ‘oku malu te ne fakapapau‘i ha tupu, mo ha mo‘ui ‘oku toe sai ange mo ha ‘ātakai lelei. Ko e Aleapau na‘e fai ‘i Pālesí(France Agreement) ko e makamāile ia he hisitōlia ‘i he pule‘i ‘o e ‘ea. Kuopau ke tau fakapapau‘i ko e feinga kó eni ‘oku ‘ikai hopo ki tu‘a mei hono ‘ālungá. ‘Oku totonu ke ngāue fakataha kōtoa e ngaahi kulupu ke fakahoko ‘a e Aleapau Pālesi. ‘E hoko atu ‘e Siaina ha ngaahi sītepu ke ngāue‘i e lelei ‘o e ‘eá mo fakangeingei hono ngaahi fatongia.

‘Oku hanga ‘e he Hele ‘a e Sōtia Suisí(‘oku ui fakapālangi eni ko e pocket knife)‘o fakasino ‘a e tūfunga FakaSuisí. ‘I he taimi na‘á ku ma‘u ai e hele pehee ‘e taha, na‘a ku ‘ohovale ‘i he lahi hono ngaahi ‘aongá. ‘Oku ‘ikai lava tā‘ofi ‘eku fakakaukau ‘a e fakaofo ‘o kapau ‘e ngāohi ha Hele Sōtia Suisi ma‘a kitautolu he konga hotau māmani. Ko ‘ene ‘i ai pē ha palopālema, ‘e lava leva ke tau ngāue‘aki ha konga ‘o e hele ki he me‘a kó ia. ‘Oku ou tui kapau ‘e feinga ta‘etuku ‘a e komiunitī fakavaha‘apule‘anga, ‘e lava pē ‘o fa‘u ha fa‘ahinga hele pehee.

Kau Fine‘eiki mo e Kau Tangata‘eiki, Si‘i ngaahi Kaungāme‘a,
Ko kimautolu ‘i Siainá ‘oku mau tui ma‘u pē, ‘e toki sai pē ‘a Siaina ‘o kapau ‘e sai ‘a māmani, pē feliliuaki(vice versa). ‘Oku tokolahi e kakai ‘oku nau fie‘ilo pē ko e hā ‘a e founga ngāue ‘e muimui‘i ‘e Siaina, pea ‘oku nau fifili ki he kaveinga. Pea ‘i heni, ‘oku ou faka‘amu ke ‘oatu ha tali māhino.
‘Uluaki, ‘e nofo ma‘u pē ‘a Siaina ‘ikai toe liliu ‘i he‘ene palōmesi ke tauhi ‘a e melino ‘i māmani. Ko e nofo melino mo e kaungā‘api, fetāiaki ‘o ‘ikai ko e ma‘u māfai, mo e melino ‘a e ngaahi ‘ulungāanga ‘oku māhu‘inga ki he ‘ulungāanga FakaSiaina. ‘Oku ‘i ai ‘a e lea ‘a Siaina ‘oku pehē, “Ko e poto ‘i he taú ‘oku māhu‘inga ‘aupito ki he pule‘anga. Ko e me‘a kó ia ko e mo‘ui pē pē ko e mate, ko e hala ki he hao mo‘ui pē ko e faka‘auha. Kó ia ‘oku fiema‘u ke tau tokanga ‘aupito.” ‘Oku ‘uhinga eni ‘oku fiema‘u ke fai ‘a e tūkuingata ke tā‘ofi ha tau pea mo e tokanga lahi ‘i he taimi ‘oku fai ai ha tau. ‘I he ngaahi afe‘i ta‘u lahi, ne nofo e melino ‘i he toto ‘o e kau Siaina pea ne hoko ia ko e konga honau DNA.

Na‘e tatau ai pē ‘i he taimi na‘e mālohi ai ‘a e GDP (Gross Domestic Product – ko e māhu‘inga fakapa‘anga eni ‘o e ngaahi koloa mo e ngaahi sēvesi ‘oku ma‘u ‘e ha fonua ‘i he ta‘u ‘e taha)‘a Siaina ‘a ia na‘e pēseti ‘e 30 ‘o e fakakātoa ‘a māmani ‘i he ngaahi senituli ki mu‘a atu, ne te‘eki pē ‘ohofi ‘e Siaina ha feitu‘u pē ko e feinga ke fakalahi hono fonua. ‘I he senituli ko ia hili ‘a e Tau ‘Opiamu ‘i he 1840, na‘e faingata‘a‘ia lahi ai ‘a Siaina mei he ngaahi ‘ohofi, tau mo e maveuveu. Pehē ‘e Konifīsiesi (Confucius), “ ‘Oua te mou fai ki he kakai kehe ‘a e me‘a ‘oku ‘ikai ke mou loto ke nau fai mai kiate kimoutolu.” Ko kimautolu kau Siainá ‘oku mau tui fakapapau ko e melinó mo e ma‘uma‘ulutá, ‘a e founga pē taha ki he fakalakalaká mo e tu‘umālie.
Kuo tupu ‘a Siaina mei ha fonua māsiva mo vaivai ki he ‘ekonōmika fika ua lahi taha ‘i māmani, ‘o ‘ikai makatu‘unga ‘i hono mālohinga fakasōtia, pē ko ha feinga ke ma‘u ha ngaahi kolonia, ka ‘i he ngāue mālohi ‘a hono kakaí pea mo e ngaahi feinga ke pouaki ‘a e melino. He‘ikai pe toe māvahe ‘a Siaina mei he‘ene muimui‘i ‘a e fakalakalaka melino. Tātau ai pē ‘a e tupu mālohi ‘a ‘ene ‘ekonōmika, he‘ikai pe toe feinga ‘a Siaina ia ke fakaaoao, fakalahi hano ngaahi konga fonua pē ko e ngaahi feitu‘u ke ne pule‘i. Kuo tuku‘au mai eni he hisitōlia, pea ‘e hokohoko pehee atu ai pe.

Ua, he‘ikai toe liliu ‘a e palōmesi ‘a Siaina ke muimui‘i ha fakalakalaka ‘oku tatau ma‘ae tokotaha kōtoa. Hangē ko ia ko e lea ‘a Siaina ‘oku pehē, “‘I he taimi ‘oku ke toli ai ‘a e fua‘i‘akau, ‘oku totonu ke ke manatu‘i ‘a e fu‘u ‘akau; ‘i he taimi ‘oku ke inu ai ‘a e vai, ‘oku totonu ke ke manatu‘i pe na‘e ma‘u mei fe.” Kuo ‘aonga ‘a e fakalakalaka ‘a māmaní ki Siaina pea ‘oku tokoni ‘a Siaina ki he fakalakalaka ‘a māmani. Te tau hokohoko atu pē hono muimui‘i ‘a e founga fakaava hotau matapā ki māmani, ‘a ia ke fakatou ‘aonga ki he ongo fāha‘i, vahevahe ‘a e ngaahi faingamālie ‘o e fakalakalaka mo e ngaahi fonua kehe, pea ke talitali lelei kinautolu ke heka ‘i he lēlue ‘o e fakalakalaka ‘a Siaina.

‘I he vaha‘a ‘o e 1950 mo e 2016, na‘e foaki ai ‘e Siaina ki he ngaahi fonua mulí ha tokoni fe‘unga mo e pa‘anga Siaina ‘e 400 piliona RMB, pea te tau hoko atu ke toe taha hake ‘a ‘etau tokoni kiate kinautolú ‘o fakatatau pē ki he me‘a te tau ala fai. Talu mei he kamata ‘a e faingāta‘a‘ia fakapa‘anga ‘a māmani, ne tokoni ‘a Siaina ki he pēseti ‘e 30 ‘o e tupu fakaemāmani lahí ‘i he ta‘u kōtoa pē. ‘I he ta‘u ‘e nima ka hoko mai, ‘e lava ai ‘e Siaina ‘o fakatau mai ha koloa fe‘unga mo e pa‘anga ‘Amelika ‘e US$8 tiliona (trillion), pea ‘omai mo ha ‘inivesi mei muli fe‘unga mo e pa‘anga ‘Amelika ‘e US$600 piliona, pea fai mo ha ‘inivesi ‘i tu‘apule‘anga fe‘unga mo e pa‘anga ‘Amelika ‘e US$750 piliona. Pea ko e kau folau ‘eve‘eva mei Siaina ki he ngaahi fonua mulí, ‘e a‘u ki he toko 700 miliona. ‘Oku ‘uhinga kātoa eni ‘oku ‘i ai e ngaahi faingamālie ‘o e fakalakalaká ki he ngaahi fonua kehe.

‘Oku muimui‘i ‘e Siaina e fakalakalaká ‘o fakatatau ki hono tu‘unga fakafonua. ‘Oku tau tuku ma‘u pē ‘a e totonu mo e fiema‘u ‘a e kakai ke fika ‘uluaki he me‘a kōtoa pē pea mo ngāue mālohi ke hiki hake mo malu‘i ‘a e totonu ‘a e tangata. Kuo fēau ‘e Siaina ‘a e ngaahi fiema‘u tefito ‘a hono kakai ‘e 1.3 piliona pea to‘o e māsiva mei he toko 700 miliona, ‘a ia ko e fu‘u tokoni māhu‘inga ia ki he tu‘unga fakaemāmani lahi ‘a e totonu ‘a e tangata.
Ko e Langa Ngāue ki he Hālangá mo e Halá, na‘á ku fokotu‘u atu ‘oku taumu‘a ia ke a‘usia ‘a e ikuna ki he ongo fa‘ahi fakatou‘osi mo vahevahe ‘a e fakalakalaka. ‘Oku laka hake he ngaahi fonua ‘e 100 mo e ngaahi kautaha fakavaha‘apule‘anga kuo nau tali lelei ke nau poupou ki he langa ngāue kó eni, pea ko e tokolahi ‘o e ngaahi polōseki kuo nau kamata. ‘Oku tokoni‘i ‘e Siaina ‘a e Pangikē ‘Inivesimeni ki he Fefononga‘aki ‘a ‘Esia, mo e ngaahi kautaha pa‘anga ‘oku kau ki ai e ngaahi fonua kehekehe, koe‘uhi ke ‘omai ha ngaahi koloa ma‘ae ngaahi komiunitī fakavaha‘apule‘anga.

Tolu, ‘oku nofo pē ‘a Siaina ‘ikai toe liliu ‘i he‘ene palōmesi ke faka‘ai‘ai ‘a e hoa ngāue. ‘Oku muimui‘i ‘e Siaina ‘a e founga ngāue tau‘atāina ‘o e melino ‘i he‘ene ngaahi ngāue ki muli, pea kuo māteuteu ke fakalahi ‘a e fakakaume‘a mo e ngāue fakataha mo e ngaahi fonua kehe makatu‘unga ‘i he Ngaahi Tu‘utu‘uni Ngāue ‘e Nima ‘o e Nofo Melino (Five Principles of Peaceful Coexistence). Ko Siaina ‘a e fuofua fonua kuó ne fokotu‘u ke hoko ‘a e langa e ngaahi hoangāue ko ha tu‘utu‘uni ngāue, ke fakahinohino ‘a e fekāinga‘aki mo e ngaahi fonua kehe. Kuo ‘osi fokotu‘u ‘ene ngaahi hoangāue ‘i he tapa kehekehe mo e ngaahi fonua ‘oku laka hake ‘i he 90 mo e ngaahi kautaha fakafeitu‘u, pea ‘e fakalahi ai hono ngaahi kaungāme‘a ‘i māmani.

‘E tokoni‘i ‘e Siaina ‘a e ngaahi feinga ke fokotu‘u ha ālangafale ma‘ae fekāinga‘aki ‘a e ngaahi fonua lālahí, ‘o kau ai ‘a e ma‘uma‘uluta mo e palanisi e tupu ‘o e ‘ekonōmika. Te mau feinga ke langa ha sīpinga fo‘ou ma‘a e fekāinga‘aki ‘a e ngaahi fonua lālahí mo ‘Amelika, ke ‘i ai ha ngaahi hoangāue māhino hono founga fai, ke nau fekau‘aki mo Lusia, ha hoangāue ma‘ae melino, tupu e ‘ekonōmika, ngaahi liliu, mo e sivilaise mo ‘Iulope, mo ha hoangāue ‘o e uouangataha mo e ngāue fakataha mo e ngaahi fonua ‘oku nau kau ki he BRICS. ‘E hoko atu hono pouaki ‘e Siaina ‘a e fakamaau totonu, mo e anga fakakaume‘a mo muimui‘i e ngaahi fiema‘u ‘oku tau tatau ai, mo vikiviki‘i e ngāue fakataha ‘i he ngaahi me‘a lahi mo e ngaahi fonua ke a‘usia ha fakalakalaka ‘oku tatau. Te tau toe fakalahi e ngāue fakataha ke ‘aonga ki he tokotaha kōtoa mo hotau kaungā‘api fakatefito ‘i he anga fakakaume‘a, tui, fe‘āonga‘aki mo e kau kātoa. Te tau muimui‘i pē ‘a e fakalakalaká ke tau tatau mo e ngaahi fonua ‘Afiliká ‘i ha laumālie ‘oku totonu mo mo‘oni, fie kāinga, tui mo e founga ‘oku taumu‘a ke ma‘u ha ola. Pea te tau teke ki ‘ōlunga hotau ngaahi hoangāue mo e ngaahi fonua ‘o ‘Amelika Tonga ki ha tu‘unga ‘oku toe mā‘olunga ange, ‘i ha founga ‘oku mahino mo ngāue fakataha.

Fā, ‘e nofo ma‘u ai pē ‘a Siaina ‘o ‘ikai toe liliu ‘i he‘ene palōmesi ke ngāue fakataha mo e ngaahi fonua ‘o māmani, ‘i he fefakatau‘aki mo e ngaahi ālea fakatipilomētika. Ko e ngāue fakataha mo e ngaahi fonua ‘o māmani ‘i he fefakatau‘aki mo e ngaahi ālea fakatipilomētika, ko e founga lelei ia ke ma‘u ai ‘a e melino mo e fakalakalaka. ‘I he ngaahi ta‘u lahi, ne hanga ai ‘e he Pule‘anga Fakatahatahá mo e ngaahi sino fakavaha‘apule‘angá ‘o fokotu‘u ha tokoni fakaemāmanilahi ‘oku tokangaekina, ke tauhi e melino ‘a māmaní mo e fakalakalaka ‘oku tōlonga.

Na‘e kau ‘a Siaina hono fokotu‘u e Pule‘anga Fakatahataha pea ko e fuofua fonua ia na‘a nau fakamo‘oni ki he Ngaahi Lao ‘a e Pule‘anga Fakatahataha(UN Charter). ‘E tu‘uma‘u ai pe ‘a Siaina ‘i hono pouaki ‘o e founga ngāue fakavaha‘apule‘anga ‘oku uho ‘aki ‘a e Pule‘anga Fakatahataha, ngaahi tefito‘i sīpinga ‘okú ne pule‘i ‘a e fekāinga‘aki fakavaha‘apule‘anga, ‘a ia ‘oku fakasino mai ‘i he ngaahi taumu‘a mo e tu‘utu‘uni ngāue ‘o e Lao ‘a e Pule‘anga Fakatahataha, ko e māfai mo e lao ‘a e Pule‘anga Fakatahataha, mo hono tefito‘i fatongia ‘i he ngaahi me‘a fakavaha‘apule‘anga.

Kuo ‘osi kamata hono ngāue‘aki e Pa‘anga ki he Fakalakalaka ‘a Siaina-Pule‘anga Fakatahataha. Te tau tuku ha pa‘anga ke faingamālie ki he ngaahi polokalama fakataumu‘a ki he melinó mo e fakalakalaka ‘oku fokotu‘u mai ‘e he Pule‘anga Fakatahataha mo hono ngaahi va‘a ‘i Sīniva, ‘o fakatatau pē ki he ngaahi fiema‘u ‘oku fakamu‘omu‘a mai. ‘E ‘unuaki hake ‘e Siaina ‘ene tokoni ki he ngāue fakataha fakavaha‘apule‘anga, ke muimui‘i e ngaahi taumu‘a ‘oku tatau ai e ngaahi fonua, pea ‘i he taimi tatau pē ‘e hoko atu pē ‘a ‘ene fakalakalaka.

Kau Fine‘eiki mo e Kau Tangata‘eiki, Si‘i ngaahi Kaungāme‘a,
‘Oku takua ‘e Sīniva ha mānatu mēlie mākehe ‘iate kitautolu. ‘I he 1954, ne tātaki ai ‘e Zhou En Lai ha kau fakafōfonga ki he Konifelenisi ‘i Sīniva(Geneva Conference), pea ngāue mo Lūsia, ‘Amelika, Pilitānia mo Falanisē ke fakatokamālie fakapōlitikale ‘a e ‘īsiu ‘i Kōlea mo e tuku fana ‘i Indo-China. ‘Oku fakahā heni ‘a e loto ‘a Siaina ke ma‘u ‘a e melino mo vahevahe ‘a e poto ‘o Siaina, ke ma‘u ‘a e melino ‘i māmani. Talu mei he 1971, ‘i hono toe fakafoki mai e sea fakalao ‘o Siana ki he Pule‘anga Fakatahataha mo e kamata ke foki ki he ngaahi sino fakavaha‘apule‘anga ‘i Sīniva, mo e māmalie ‘etau kau mai ki he fakatokosi‘i ‘o e kau tau, fefakatau‘aki, fakalakalaka, totonu ‘a e tangatá mo e ngaahi ‘īsiu fakasōsiale, ngaahi faingamālie ki Siaina ke fokotu‘u atu ha ngaahi solova‘anga ‘o e ngaahi ‘īsiu lālahi pea mo e fa‘u ‘o e ngaahi lao māhu‘inga. ‘I he ngaahi ta‘u ki mui ni mai, ne kau atu ‘a Siaina ki he ngaahi talanoa mo e ālea fekau‘aki mo e ‘īsiu ‘a ‘Iūlani(Iran) fekau‘aki mo e fa‘u ‘ātomi, ‘īsiu ‘a Silia, mo e ngaahi fēpaki pe fakakikihi kehe, ‘o ‘oange ai ki Siaina ‘a e faingamālie ke ‘ōmai ‘enau fakakaukau ki hono fakalelei fakapōlitikale ‘o e ngaahi me‘á ni. Na‘e kole atu ‘a Siaina ki he Kōmiti ‘Olimipiki Fakavaha‘apule‘angá ke nau talitali ‘a e va‘inga ‘Olimipiki ki he fa‘ahi ta‘u mōmoko mo e māfana, pea pehē ki he vā‘inga ‘a e kau Faingāta‘a‘ia, pea na‘a tau ikuna ‘a e tuki(bid) ko ia. Na‘e pehē foki mo ‘etau ma‘u ‘a e poupou mei he ‘Iunioni Fakavaha‘apule‘anga ki he Fakatolonga ‘o Natula ki he ngaahi tohi kole fekau‘aki mo e ngaahi feitu‘u tukufakaholo fakanatula ‘i māmani, pea pehē foki mo e ngaahi feitu‘u tukufakaholo fakanatula mo faka‘ulungāanga ‘i māmani. Ne hanga ‘e he ngaahi me‘a kó eni ‘o fakahā ‘a e langilangi ‘o Siaina ki māmani.

Kau Fine‘eiki mo e Kau Tangata‘eiki, Si‘i ngaahi Kaungāme‘a,
Hangē ko e lau ‘a e kau Siaina, “’Oku totonu ke te sai ‘i he kumi ki he lao ‘o e ngaahi me‘a kōtoa pē mo solova e ngaahi palopalema.” Ko e langa ‘o ha komiunitī ke ma‘u ha kaha‘u ‘oku fevahevahe‘aki ko e taumu‘a fakafiefia ia, pea ‘oku fiema‘u ‘a e ngāue mālohí mei he to‘utangata ki he to‘utangata. ‘Oku ‘osi maau pē ‘a Siana ke ngāue mo e kau mēmipa kehe ‘o e Pule‘anga Fakatahatahá, pehē foki mo e ngaahi kautaha fakavaha‘apule‘anga mo hono ngaahi sinó ke ‘unuaki ki mu‘a ‘a e fu‘u ngāue lahi ko ia ko hono langa ha komiunitī, mo ha kaha‘u ‘oku fevahevahe‘aki ma‘a ha‘a tangata.

‘I he ‘aho 28 ‘o Sānuali, ‘e kātoanga‘i ai ‘e he kau Siainá ‘a e Ta‘u Fo‘ou FakaSiaina, ko e Ta‘u ‘o e Moata‘ane. ‘Oku fakafofonga‘i ‘e he moata‘ané ‘a e ngaahi me‘a ‘o e kaha‘u ‘oku ha ngīngila mai mo fakamonū‘ia. Hangē ko e lau ‘a e kau Siaina, “Ko e ‘u‘ua ‘a e moata‘ane ‘okú ne fakamelomelo ha ‘aho lelei ma‘atautolu hono kātoa.” ‘I he‘ene pehē, ‘oku ou fakatauange ke mou ma‘u ha Ta‘u Fo‘ou FakaSiaina ‘oku fiefia mo monū‘ia. Mālō.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *